Nadmierne owłosienie u kobiet – przyczyny i leczenie

Udostępnij

Nadmierne owłosienie u kobiet – inaczej hirsutyzm, to problem, który dotyczy kobiet w różnym wieku. Zazwyczaj ma podłoże hormonalne i wynika z wysokiego poziomu męskich hormonów – androgenów. Przyczynia się do tego m.in.

zespół policystycznych jajników (PCOS). W przypadku hirsutyzmu mamy do czynienia z gęstym i ciemnym owłosieniem, które pojawia się w nietypowych miejscach, m.in. na plecach czy brzuchu.

Przedstawiamy najważniejsze informacje na temat nadmiernego owłosienia u kobiet.

Zdjęcie Nadmierne owłosienie u kobiet – przyczyny i leczenie Nadmierne owłosienie to nie tylko problem natury estetycznej /123RF/PICSEL

Nadmierne owłosienie u kobiet to inaczej hirsutyzm. Problem ten dotyczy kobiet w każdym wieku, jednak bardzo często objawia się już w okresie dojrzewania. Szacuje się, że nadmierne owłosienie występować może nawet u 10 proc. kobiecej populacji.

Na czym dokładnie poleca zaburzenie? W przypadku hirsutyzmu mamy do czynienia ze specyficznym rodzajem włosów. To owłosienie typu męskiego – ciemne, gęste i co najważniejsze – pojawiające się w nietypowych miejscach.

Kobiety borykające się z problemem hirsutyzmu skarżą się na włosy zwłaszcza na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu, plecach, udach, pośladkach oraz w okolicy brzucha. Zdarza się, że owłosieniu towarzyszą inne objawy.

To przede wszystkim problemy z cerą – trądzik i tłusta skóra czy łysienie, zmiana głosu, rozrośnięte mięśnie i problemy z zajściem w ciążę.

Nadmierne owłosienie najczęściej związane jest z problemami hormonalnymi. Chodzi przede wszystkim o wysoki poziom męskich hormonów – androgenów. Sytuacja ta najczęściej ma związek z zespołem policystycznych jajników (PCOS), przerostem kory nadnerczy i insulinoopornością.

Inne przyczyny nadmiernego owłosienia i wysokiego poziomu męskich hormonów:

  •    zespół Cushinga,
  •    nowotwory jajnika – przede wszystkim jądrzak i gonadoblastoma,
  •    niedoczynność tarczycy,
  •    cukrzyca typu 2,
  •    hiperprolaktynemia,
  •    akromegalia,
  •    przyjmowane leki – przede wszystkim substancje działające androgennie, np. progestageny, sterydy, leki przeciwnadciśnieniowe, leki przeciwpadaczkowe, 
  • anoreksja,
  •    nadwaga i otyłość,
  •    długotrwały stres,
  •    bardzo duży wysiłek fizyczny. 

Trzeba również pamiętać, że czasami nie udaje się określić bezpośredniej przyczyny nadmiernego owłosienia. Chodzi przede wszystkim o sytuację, w której mamy do czynienia z prawidłowym poziomem androgenów u pacjentki. W takim wypadku mówimy o hirsutyzmie idiopatycznym.

To rodzaj hirsutyzmu, który może mieć podłoże genetyczne. Nie bez znaczenia są także czynniki środowiskowe oraz rasa.

Nie ma wątpliwości, że problem nadmiernego owłosienia znacznie częściej występuje u mieszkanek basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, a także u osób rasy czarnej.

W przypadku nadmiernego owłosienia najlepiej zgłosić się do ginekologa. Poza standardowym wywiadem lekarskim, konieczne będzie wykonanie USG ginekologicznego, a także badań określających poziom hormonów. Chodzi przede wszystkim o testosteron, dehydroepiandrosteron i androstendion.

Leczenie hirsutyzmu zależy od przyczyny nadmiernego owłosienia. W przypadku problemów hormonalnych pacjentkom zazwyczaj podaje się leki obniżające poziom hormonów androgenowych. Dobrze sprawdza się do tego doustna antykoncepcja lub antyandrogeny – leki blokujące androgeny. Trzeba pamiętać jednak, że terapia hormonalna jest dość długa.

Pierwsze efekty zwykle widać dopiero po kilku miesiącach.

W przypadku hirsutyzmu bardzo ważną kwestią jest także odpowiednia depilacja. Ze względu na silne owłosienie, nie najlepszym pomysłem jest golarka. Golenie maszynką sprawi, że włosy będą odrastały jeszcze silniejsze. Najlepiej postawić na depilator lub depilację woskiem. Warto wziąć pod uwagę także zabieg laseroterapii. 

Hirsutyzm – problem medyczny? czy kosmetyczny?

                         Wiele kobiet zauważa u siebie nadmierne owłosienie i zgłasza się z tym problemem do dermatologa lub endokrynologa. Niestety, problem choć wydaje się banalny – wcale nie jest łatwy w diagnostyce, a tym bardziej w leczeniu.

Co to jest hirsutyzm?

Nie każde nadmierne owłosienie u kobiety jest patologią z punktu widzenia medycznego. Na początku kilka słów wyjaśnienia o różnych typach owłosienia, które kobieta może u siebie zauważyć:

1) meszek (lanugo) – czyli miękkie i delikatne włoski występujące na górnej wardze, bocznej powierzchni twarzy i karku, nie są patologią i często zależą od indywidualnych cech genetycznych

2) hirsutyzm – czyli włosy o tzw. charakterze końcowym, czyli grube, ciemne i twarde (jak włosy brwi) występujące u ok.

5-20% kobiet w wieku przedmenopauzalnym, w miejscach typowych dla mężczyzn, czyli w miejscach zależnych od androgenów np.

górna warga, broda, dekolt, okolica brodawek sutkowych i sutków, brzuch powyżej pępka, uda, plecy, okolica lędźwiowa, wewnętrzna powierzchnia ud) – może być patologią, ale nie we wszystkich przypadkach.

3) hipertrichoza, vellus – występowanie u kobiet włosów o charakterze końcowym, czyli ciemnych, grubych i twardych lub typu lanugo – miękkich i delikatnych, ale w miejscach niezależnych od androgenów np. podudzia, przedramiona, okol. pachwin oraz przebiegająca z prawidłowym stężeniem androgenów.

                                                                            Przykład hirsutyzmu z roku 1900  żródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jones,_Annie.jpg)

 Hirsutyzm jest objawem!! a nie chorobą i dlatego może występować w różnych chorobach i zaburzeniach, między innymi w zaburzeniach endokrynologicznych.

W diagnostyce hirsutyzmu przydatny jest wywiad choroby, czyli zebranie informacji od pacjentki o czasie pojawienia się nadmiernego owłosienia, jego nasilenia, zaburzeniach miesiączkowania, stosowanych lekach itd.

Do klinicznej oceny nasilenia hirsutyzmu stosujemy tzw. skalę Ferrimana i Gallweya, w której wyodrębniono 9 miejsc ciała androgenowrażliwych i określono nasilenie owłosienia w 4-stopniowej skali.

W podsumowaniu skali liczymy punkty:

  • – poniżej 7 punktów w skali F-G rozpoznajemy hirsutyzm idiopatyczny, czyli taki, w którym przyczynami są czynniki genetyczne, 
  • – między 8 a 15 punktów, czyli hirsutyzm łagodny, w którym 50% kobiet nie ma zaburzeń endokrynnych związanych z nadmiarem androgenów,
  • – powyżej 15 punktów – hirsutyzm ciężki, wymagający szczególnie wnikliwej diagnostyki.                                                                                                                                        

Niestety, skala służy jedynie do oceny ilościowej hirsutyzmu, jest subiektywna i nie jest w stanie nam dać odpowiedzi na pytanie, czy stwierdzany hirsutyzm jest zależny od nadmiaru androgenów ( Skala Ferrimana i Gallweya ) 

Jaki z tego wniosek? po pierwsze – nie każde nadmierne owłosienie u kobiety jest patologią, po drugie – nie każde nadmierne owłosienie, to hirsutyzm, a po trzecie nie każdy hirsutyzm jest spowodowany zaburzeniami hormonalnymi, czyli nie w każdej postaci hirsutyzmu możemy się spodziewać hiperandrogenemiii, czyli nadmiernego stężenia hormonów męskich we krwi.  To ostatnie stwierdzenie może budzić zdziwienie, bo jak to? hirsutyzm bez nadmiaru androgenów? tak, to możliwe, a nawet – bardzo częste. Żeby wytłumaczyć ten problem, trzeba nieco więcej powiedzieć o wpływie androgenów na mieszek włosowy.

Wpływ androgenów na mieszek włosowy

                    W mieszku włosowym, czyli zagłębieniu w skórze w którym znajduje się korzeń włosa, zlokalizowany jest enzym 5-alfa-reduktaza, który katalizuje bardzo ważną przemianę androgenu testosteronu w bardzo silnie działający biologicznie dihydrotestosteron (DHT).

Ten hormon wiąże się ze znajdującym się również w mieszkach włosowych receptorem dla androgenów (AR) i powoduje przekształcenie u kobiet prawidłowego, delikatnego włosa o typie meszku we włos dojrzały, czyli gruby, ciemny o typie męskim.

To przekształcenie włosa jest nieodwracalne, bowiem sam włos jest struktura martwa, ale mieszek włosowy z którego wyrasta został już zmieniony na zawsze.

I tutaj dochodzimy do ważnego problemu, w hirsutyzmie dochodzi często do nieprawidłowej wrażliwości receptorów androgenowych mieszka włosowego na androgeny, w efekcie czego stężenie androgenów we krwi jest prawidłowe, ale receptor reaguje na to stężenie w taki sposób, jakby było znacznie podwyższone. To tłumaczy fakt, że często mamy do czynienia z hirsutyzmem, mimo prawidłowego stężenia androgenów we krwi…..

Receptor androgenowy jest bardzo ciekawym 😉 receptorem, gdyż występuje oczywiście nie tylko w mieszkach włosowych, ale także w skórze, gruczołach potowych, łojowych, najądrzach, pęcherzykach nasiennych mózgu, jajniku, mięśniach, mięśniu sercowym, komórkach tarczycy, ale ma tę właściwość, że u tej samej płci może działać bardzo silnie na mieszki włosowe pobudzająco, hamująco lub …. nie działać w ogóle. Poza tym, niektóre mieszki włosowe muszą podlegać długotrwałemu wpływowi androgenów, by powstał efekt biologiczny, a inne mieszki nie, reagują bardzo szybko. W niektórych rejonach naszego ciała słabnie reakcja mieszków włosowych na androgeny, a w innych wręcz przeciwnie – nasila się. Receptor sam w sobie jest kapryśny 😉 a co dopiero, jeśli jego wrażliwość zależy od bardzo wielu czynników począwszy od czynników genetycznych przez środowiskowe i endogenne, które mogą modyfikować jego i tak bardzo skomplikowane reakcje.

Androgeny działając na receptor androgenowy wydłużają czas wzrostu włosa w skórze ciała (faza anagenu), ale skracają w skórze owłosionej.

W efekcie możemy mieć do czynienia z przerzedzeniem włosów na głowie, ale nadmiernym zagęszczeniem i pogrubieniem oraz ciemnieniem włosów na skórze, w miejscach zależnych od androgenów.

Generalnie, u kobiet z co najmniej dwukrotnie podwyższonym stężeniem hormonów męskich we krwi występuję hirsutyzm o różnym nasileniu. 

 Przyczyny hirsutyzmu

Pomijając opisane wyżej przyczyny genetyczne, osobnicze, wpływ leków, przyczynami hirsutyzmu jest:

  • – w 80% zespół policystycznych jajników,
  • – w ok. 4% postać nieklasyczna wrodzonego przerostu nadnerczy (NKWPN), niedobór dehydrogenazy 3-beta hydroksysteroidowej, niedobór 11 hydroksylazy
  • – postać klasyczna wrodzonego przerostu nadnerczy (KWPN),
  • – 0,2% guzy wydzielające androgeny,
  • – bardzo rzadko ch. Cushinga, niedoczynność tarczycy, hiperprolaktynemia, jadłowstręt psychiczny, porfiria, niektóre chłoniaki, zapalenie skórno-mięśniowe,
  • – powikłania polekowe np. fenytoina, steroidy anaboliczne, haloperidol
Leia também:  Ile Trwa Leczenie Pokrzywki?

Zespół policystycznych jajników rozpoznajemy na podstawie kryteriów określonych przez ekspertów European Society of Human Reproduction and Embryology) and American Society for Reproductive Medicine (ASRM), kryteria te zmieniają się co jakiś czas na podstawie wyników badań naukowych i statystyki.

To ważne, żeby rozumieć,że PCO nie jest chorobą, a zespołem objawów/kryteriów obejmujących objawy kliniczne, zaburzenia owulacji oraz charakterystyczne zmiany w jajnikach stwierdzane ultrasonograficznie.

 Leczenie tego zespołu, to domena ginekologii i dlatego pacjentki z hirsutyzmem w przebiegu PCOS powinny być pod kontrolą lekarza tej specjalizacji. 

Nieklasyczna postać wrodzonego przerostu nadnerczy jest związana z uwarunkowana genetycznie brakiem pewnego enzymu 21–hydroksylazy zlokalizowanego w korze nadnerczy lub różnego stopnia ograniczeniem jego aktywności biologicznej.

Enzym ten katalizuje szereg przemian hormonów w nadnerczach, których końcowym efektem jest wytworzenie kortyzolu. U części chorych z postacią tzw. klasyczną dochodzi do poważnych zaburzeń hormonalnych i elektrolitowych już po urodzeniu.

Natomiast w postaci nieklasycznej do ujawnienia zaburzeń dochodzi późno – stąd często nazwa późno ujawniający się nieklasyczny przerost nadnerczy – w wieku ok. 8-9 lat i później, objawy nie dotyczą niedoboru kortyzolu i zaburzeń elektrolitowych, a jedynie nadmiaru androgenów.

Ponieważ w nadnerczach jest zmniejszona aktywność 21-hydroksylazy, dochodzi do częściowego przekierowania produkcji hormonów w stronę 17OH-progesteronu, z którego powstają następne androgeny skutkując klinicznym pojawieniem się hirsutyzmu, trądzika lub zaburzeń miesiączkowania.

Zespół ten często przypomina PCOS i dlatego wśród kryteriów rozpoznawania PCOS obowiązuje wykluczenie nieklasycznego wrodzonego przerostu nadnerczy oraz innych zespołów endokrynnych. 

Guzy jajnika lub nadnerczy wydzielające androgeny są na szczęście rzadkie, objawy kliniczne są bardzo nasilone, pojawiają się nagle, często szybko narastają dając objawy maskulinizacji tzn. łysienia, obniżenia barwy głosu, budowy o typie męskim oraz ciężkiego hirsutyzmu. 

Pozostałe choroby, czyli choroba Cushinga, niedoczynność tarczycy, hiperprolaktynemia itd. wymagają specyficznego leczenia, ale w tych przypadkach hirsutyzm jest łagodny. Jeśli występuje hirsutyzm polekowy, to odstawienie leku zależy od decyzji pacjentki oraz lekarza, gdyż są sytuacje kliniczne, które uniemożliwiają przerwanie leczenia.

Badania w hirsutyzmie

W celu rozpoznania hirsutyzmu oprócz wywiadu lekarskiego, badania pacjentki, określenia nasilenia owłosienia w  skali Ferrimana i Gallweya określamy celowość diagnostyki hormonalnej o ile są spełnione dodatkowe kryteria np.

zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, otyłość centralna, zmiany skórne o typie acanthosis nigricans, trądzik o ciężkim przebiegu, łysienie, mlekotok, obniżenie barwy głosu, nieprawidłowości ginekologiczne, szyki rozwój hirsutyzmu.

 

Jeśli całokształt obrazu może sugerować tło hormonalne niezbędne jest zlecenie odpowiednich badań: LH,FSH, estradiol, SHBG, DHEAS, TSH, fT4, kortyzol, w pierwszej fazie cyklu (1-10 dniem cyklu, najlepiej między 3-5 dniem cyklu): androstendion, 17OH-progesteron, testosteron wolny, czasem dihydrotestosteron, a w drugiej fazie cyklu prolaktyny. Badania różnicujemy w zależności od objawów modyfikując je odpowiednio, poszerzając lub kończąc diagnostykę w sytuacji niestwierdzenia żadnych zaburzeń. Warto tu powiedzieć,że badania częsty wynikają jedno z drugiego i jeśli stwierdzimy prawidłowe stężenie konkretnego hormonu, nie zlecamy dalszych badań z danego ciągu przemian enzymatycznych tego hormonu – to kosztowne, a niecelowe. Dlatego diagnostyka jednej pacjentki nie jest tożsama z diagnostyką innej.

Poza tym zlecamy badania obrazowe: USG jamy brzusznej i miednicy małej, USG tarczycy, TK nadnerczy, MRI przysadki itd. Do rozpoznania czasami potrzebne są testy hormonalne hamujące lub stymulujące, które wykonuje się w określonych przypadkach np. test stymulacji nadnerczy z syntetycznym ACTH w diagnostyce nieklasycznego wrodzonego przerostu nadnerczy.

Test są czasem niezbędne, gdyż te same hormony np. testosteron są produkowane przez jajniki, nadnercza, tkankę tłuszczową i mając podwyższone stężenie takiego hormony bez dalszych testów nie wiemy skąd pochodzi jego nadmiar.

Pomocny jest tu oczywiście wywiad i stwierdzane objawy u pacjentki często różne w różnych chorobach, ale nie zawsze dające pewność rozpoznania. 

Wszystkie zlecane badania zależą od konkretnego przypadku hirsutyzmu i wyników poprzedzających badań po to, by nie mnożyć badań niepotrzebnie jeśli nie ma możliwości ustalenia przyczyny zaburzenia lub nic nam to nie wniesie do wyboru metody leczenia. 

Leczenie hirsutyzmu

Leczenie hirsutyzmu jest związane z rozpoznanymi jego przyczynami, o le je znajdziemy. Ponadto z określonym w skali F-G stopniem nasilenia nadmiernego owłosienia  oraz decyzją pacjentki, która może bardzo przeżywać występujący u siebie hirsutyzm lub też nie zwracać na niego większej uwagi traktując go jak łagodny defekt kosmetyczny.

Po ustaleniu przyczyny hirsutyzmu leczenie jest specyficzne dla danej choroby. W przypadku PCOS stosujemy modyfikację trybu życia w przypadkach skojarzonych z otyłością, doustną antykoncepcję z gestagenem mającym działanie antyandrogenne, metforminę, dołączając antyandrogen spironolakton jako blokera receptora androgenowego oraz 5-alfa-reduktazy.

Czasami dołącza się finasteryd, który bardzo silnie hamuje 5-alfa-reduktazę, nie stosuje się już flutamidu z uwagi na hepatotoksyczność. Nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy wymaga leczenia glikokortykoidami, które w tym przypadku są jedynym skutecznym lekiem przyczynowym. Pozostałe przyczyny wymagają leczenia specyficznego tzn.

wyrównania zaburzeń hormonalnych w niedoczynności tarczycy ( niezależnie od ich przyczyny), normalizacji stężenia prolaktyny we krwi itd. Trudno omawiać tu szczegółowo poszczególne leczenia, generalnie jest to zawsze leczenie danej choroby i w zależności od stopnia nasilenia hirsutyzmu dołączanie innych leków np. doustnej antykoncepcji, spironolaktonu itd.

Trzeba pamiętać o istotnych przeciwwskazaniach do każdej terapii, czasami musimy zrezygnować z leczenia, gdyż u pacjentki ryzyko stosowania konkretnego leku jest znacznie większe, niż ewentualna korzyść jaką może uzyskać.

To bardzo ważne, bo ocena ryzyka i korzyści to dylemat lekarza w każdej terapii, nie ma terapii bez możliwych i potencjalnych objawów ubocznych leczenia. 

W przypadku spironolaktonu i finasterydu konieczna jest antykoncepcja z uwagi na teratogenny wpływ leków!!

A jakie jest postępowanie w przypadku niepotwierdzenia zaburzeń hormonalnych? po dyskusji z pacjentka można próbować różnych metod, można używać różne schematy leczenia uzupełniając je o leczenie kosmetyczne. Niestety, efekty nie są zadowalające i brak rezultatu jest częstą przyczyną przerwania leczenia. 

Odrębną sprawą jest leczenie kosmetyczne, warto je rozpocząć po zakończeniu diagnostyki hirsutyzmu i włączeniu leków. Niestety, na efekt działania leków trzeba czekać 6-9 miesięcy, wynika to z fizjologii wzrostu włosa i nie można tego przyspieszyć.

  Leczenie kosmetyczne obejmuje depilację woskiem, chemiczną, u części przypadków możliwa jest elektroliza/termoliza, stosowanie laserów na mieszki włosowe oraz kremów zawierających eflornitynę, która hamuje porost włosów.

Leczeniem tym zajmują się wyspecjalizowane ośrodki. 

Żródła:

1) endogin.wum.edu.pl “Zespoły androgenne”

2) “Hirsutism and virilization” prof. Gazi Yildirim M. D. Yeditepe Unoversity

  • 3) Ginekologia Praktyczna “Receptor androgenowy” Piotr Skałba, Anna Dąbkowska-Huć
  • 4) Postępy Andrologii 2014 , 1 (2) , 14 –24 “Wpływ androgenów na skórę mężczyzn” Mariola Marchlewicz, Ewa Duchnik, Joanna Kruk, Kamila Szumilas
  • 5) “Rozpoznawanie i leczenie hirsutyzmu u kobiet w wielu prokreacyjnym” podsumowanie wytycznych Endocrine Society 2018 Mp 9/2018

Nadmierne owłosienie

Nadmierne owłosienie może być usuwane metodami tradycyjnymi lub trwale – za pomocą lasera medycznego, przeznaczonego dla wszystkich fototypów skóry.

Włosy porastają prawie całe ciało człowieka – nie rosną jedynie na wewnętrznej stronie dłoni, podeszwach stóp, tuż za uszami i w niektórych miejscach w okolicach genitaliów. Nadmierne owłosienie różnych partii ciała często bywa przyczyną frustracji i braku komfortu psychicznego zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.

Stanowi wstydliwy problem, o którym trudno rozmawiać, tym bardziej że w naszej kulturze owłosienie niektórych części ciała jest uznawane za nieestetyczne, a wręcz niehigieniczne. Gładkie i zadbane ciało bez zbędnego owłosienia to niezmienny od starożytności kanon piękna – już tysiące lat temu kobiety usuwały niechciane włosy za pomocą brzytew, miodu, a nawet przypalania.

Jednak nadmierne owłosienie jest również dużym problemem dla mężczyzn. Wielu z nich uskarża się na zbyt dużą ilość włosów na ciele, zwłaszcza że nie wszystkie kobiety akceptują u swoich partnerów owłosioną klatkę piersiową, szyję, plecy czy ramiona.

Domowe sposoby depilacji są nieskuteczne, ponieważ na krótko usuwają zbędne owłosienie – włosy szybko odrastają, a w dodatku często dochodzi do podrażnienia skóry na skutek stosowania maszynek do golenia, depilatorów lub wosku.

Zaburzenie, jakim jest nadmierne owłosienie, występuje pod dwiema postaciami – hipertrichozy (hypertrichosis) i hirsutyzmu (hirsutismus). W obu przypadkach włosy meszkowe przekształcają się w pełni wykształcone skeratynizowane włosy.

Hipertrichoza, czyli nadmierne owłosienie na całym ciele lub na określonym jego obszarze, występuje niezwykle rzadko. Dolegliwość ta może być wrodzona (nadmierne owłosienie pojawia się wkrótce po urodzeniu i obejmuje niemal całą powierzchnię ciała) lub nabyta – wówczas objawia się dopiero w wieku dojrzałym.

Nie jest spowodowana zaburzeniami hormonalnymi; stanowi objaw choroby lub reakcję na niektóre leki, może być uwarunkowana genetycznie lub mieć związek z przebiegiem niektórych nowotworów.

Nadmierne owłosienie ograniczone o charakterze nabytym to problem, który dotyczy prawie wyłącznie kobiet; podobnie jak w przypadku hirsutyzmu występuje w miejscach typowych dla owłosienia u mężczyzn – na górnej wardze, brodzie i policzkach, na ramionach i przedramionach, a także na klatce piersiowej (np.

w okolicy sutków), grzbietach palców u dłoni i stóp. Pojawia się również na przedramionach, łydkach i wzgórku łonowym, gdzie jest go za dużo w stosunku do owłosienia uznawanego za prawidłowe. Niechciane i zbędne włosy z reguły są grube i mają długość około 1–2 centymetrów. Ich odcień może nieco odbiegać od koloru włosów na głowie, jednak zazwyczaj jest taki sam.

Leia também:  Ile Czasu Trwa Leczenie Owsików?

Hirsutyzm (nadmierne owłosienie przypominające męskie) to najczęściej, choć nie zawsze, objaw chorobowy, a nie choroba sama w sobie. Problem ten dotyczy 5–10 proc. dziewcząt i kobiet.

Nadmierne owłosienie często występuje u kobiet po menopauzie, którym dokuczają wahania hormonalne i zaburzenia endokrynologiczne (szacuje się, że jest to nawet 75 proc. pań po klimakterium).

Pojawia się zazwyczaj u kobiet (a czasem także u dzieci) w okolicach androgenozależnych, takich jak: górna warga, broda i klatka piersiowa, a także podbrzusze i wewnętrzna część ud.

Ciemne włoski porastające różne części ciała to efekt działania męskich hormonów (androgenów), które stymulują wzrost włosów, zwiększają ich grubość i pogłębiają ciemny kolor. U zdrowych kobiet poziom tych hormonów jest niski, ale jego wzrost może stać się przyczyną nadmiernego owłosienia.

Hirsutyzm może pojawić się również w czasie ciąży lub towarzyszyć chorobom nowotworowym, takim jak: rak nerki, rak tarczycy czy guzy na jajnikach. Często występuje z otyłością, nadciśnieniem tętniczym, rozstępami i cukrzycą typu 2. W hirsutyzmie zarost przyjmuje cechy charakterystyczne dla mężczyzn, niekiedy towarzyszą mu też trądzik, łojotok i łysienie androgenowe.

Jakie czynniki zwiększają ryzyko wystąpienia nadmiernego owłosienia?

  • zespół policystycznych jajników (oprócz nadmiernego owłosienia inne objawy tej choroby to przetłuszczanie się skóry i włosów, zaburzenia miesiączkowania i łysienie);
  • wirylizujące nowotwory jajnika powstałe na skutek nadmiaru androgenów, czyli męskich hormonów płciowych;
  • wysoki poziom insuliny we krwi (insulina pobudza jajniki, które produkują zbyt duże ilości androgenów, co powoduje nadmierny wzrost włosów w nietypowych miejscach ciała);
  • nadreaktywność mieszków włosowych na prawidłowe stężenie androgenów;
  • przerost kory nadnerczy (nadmierne wydzielanie androgenów nadnerczowych powoduje nasilone owłosienie, łojotok, łysienie skroniowe i zaburzenia cyklu miesiączkowego);
  • hiperprolaktynemia (choroba wywołana nadczynnością przedniego płata przysadki mózgowej produkującego prolaktynę, której mogą towarzyszyć problemy z zajściem w ciążę, zaburzenia cyklu lub mlekotok);
  • choroba Cushinga i zespół Cushinga (charakterystyczne objawy to otyłość monstrualna z odkładaniem się tkanki tłuszczowej w okolicy pasa biodrowego, barkowego i szyi, ale szczupłymi rękoma i nogami, tzw. twarz księżycowata z silnym owłosieniem, rozstępy na skórze bioder, ud, pośladków i piersi, nadciśnienie tętnicze, osteoporoza, cukrzyca);
  • anoreksja (spadek poziomu estrogenów i wzrost wydzielania androgenów powodują brak miesiączki i trwałe zaburzenia w organizmie);
  • stosowanie leków o działaniu androgennym (sterydy anaboliczne, progestageny stymulujące owulację, leki stosowane w leczeniu endometriozy, leki przeciwnadciśnieniowe i przeciwpadaczkowe, niektóre antybiotyki i blokery histaminowe).

W jaki sposób można pozbyć się nadmiernego owłosienia?

Duże znaczenie odgrywa dokładna diagnostyka i wykonanie badań hormonalnych, które pozwolą ocenić stężenie testosteronu i jego pochodnych, a w uzasadnionych przypadkach także poziom substancji wydzielanych przez tarczycę i przysadkę mózgową.

Nadmierne owłosienie leczy się, eliminując dolegliwość, która je powoduje, a odpowiednio dobrane środki farmakologiczne mają za zadanie zlikwidować jej przyczyny. Leczenie hirsutyzmu polega na unormowaniu poziomu androgenów za pomocą leków o działaniu antyandrogenowym – najczęściej są to doustne środki antykoncepcyjne.

Na efekty terapii należy poczekać co najmniej pół roku, ponieważ tak długo trwa cykl wzrostu włosa. Po wyleczeniu choroby nadrzędnej problem nadmiernego porostu włosów powinien zniknąć.

Jednak w przypadku nadmiernego owłosienia uwarunkowanego genetycznie przyjmowanie jakichkolwiek leków jest nieskuteczne i mija się z celem. Wówczas najlepszą i najbardziej efektywną metodą staje się laseroterapia, która powoduje trwałe usunięcie zbędnych włosów.

Epilacja laserowa przeprowadzona za pomocą lasera medycznego może być stosowana na wszystkie części ciała również u osób z wrażliwą skórą czy zaburzeniami hormonalnymi.

Zabieg jest bezpieczny i daje trwałe efekty u pacjentów z różnymi kolorami owłosienia i każdym odcieniem skóry (fototypy skóry od I do VI według klasyfikacji Fitzpatrick’a). Alternatywą dla epilacji laserowej jest depilacja woskiem. Metoda ta nie daje jednak trwałych rezultatów. Z kolei zapobieganie nadmiernemu owłosieniu sprowadza się do profilaktyki nowotworów, schorzeń metabolicznych i chorób gruczołów dokrewnych.

W jaki sposób pozbyć się niechcianego owłosienia?

Hipertrychoza (nadmierne owłosienie)

Hipertrychoza to nadmierne owłosienie, czyli nadmierny wzrost włosów z powodu konwersji włosów mieszkowych typu vellus we włosy dojrzałe. Nadmierne owłosienie dzielimy na uogólnione i ograniczone.

Jakie są objawy hipertrychozy?

Do wrodzonej, uogólnionej hipertrychozy zaliczamy kilka rzadkich zespołów, takich jak:

  • wrodzone uogólnione nadmierne owłosienie 1 (zespół Ambras),
  • wrodzone uogólnione nadmierne owłosienie 2 (ten typ przez niektórych autorów został opisany jako atawizm, czyli nawrót do sierści typu zwierzęcego),
  • włóknistość dziąseł z nadmiernym owłosieniem,
  • zespół Cantu.

Uogólniona hipertrychoza nabyta jest najczęstszą nabytą postacią nadmiernego owłosienia. Rozwija się ona na podłożu genetycznie uwarunkowanego przerostu mieszków włosowych na całym ciele, nawet przy prawidłowych poziomach androgenów. Chorobą zazwyczaj dotknięte bywają dzieci obu płci.

Do hipertrychozy ograniczonej zaliczamy dwie najczęstsze postaci: włosy wyrastające ze znamienia melanocytowego (obecne już przy urodzeniu) oraz tzw. znamię Beckera, w którym najpierw pojawia się nadmierna pigmentacja skóry, a nadmierne owłosienie staje się widoczne w okresie pokwitania.

Przyczyną uogólnionej hipertrychozy mogą też być niektóre leki. Leki mogą przekształcać włosy meszkowe we włosy dojrzałe, natomiast nie mogą pobudzać wzrostu nowych włosów. Do leków przyczyniających się do hipertrychozy zaliczamy: ACTH, glikokortykosteroidy, androgeny, cyklosporynę, danazol, diazoksyd, gonadotropiny, interferon-α, minoksydyl, doustne środki antykoncepcyjne.

U pacjentów z różnymi typami porfirii występuje skłonność do nadmiernego owłosienia, zwłaszcza na skroniach i policzkach. Zaburzenia endokrynologiczne, w tym akromegalia i niedoczynność tarczycy, również mogą powodować nadmierne owłosienie.

Co robić w przypadku pojawienia się zmnian wskazujących na hipertrychozę?

W przypadku pojawienia się objawów wskazujących na hipertrychozę należy zgłosić się do lekarza POZ lub dermatologa.

W jaki sposób lekarz rozpoznaje hipertrychozę?

Lekarz rozpoznaje hipertrychozę na podstawie obrazu klinicznego, szczegółowego wywiadu, a w razie potrzeby zleca konsultację endokrynologa.

Jakie są metody leczenia hipertrychozy?

Przed leczeniem należy ustalić przyczynę hipertrychozy. Nierzadko wskazana jest konsultacja endokrynologa. W leczeniu hipertrychozy znalazły szerokie zastosowanie takie metody leczenia, jak: epilacja woskiem, depilacja chemiczna, elektroliza, termoliza, laseroterapia. W razie hipertrychozy wtórnej należy leczyć chorobę podstawową, jeżeli to możliwe.

Hirsutyzm – czym jest? przyczyny i leczenie

Hirsutyzm – czym jest? przyczyny i leczenie

Jeśli włoski na Twoim ciele są długie, grube i ciemne, warto sprawdzić czy nie cierpisz na hirsutyzm – okazuje się, że nawet od 5 do 10% kobiet zmaga się z tym problemem! Sprawdź, co powinno Cię zaniepokoić i kiedy warto zgłosić się do lekarza. Z hirsutyzmem można skutecznie walczyć!

Czym jest hirsutyzm?

Hirsutyzm to problem określany jako występowania u kobiet owłosienia o charakterze męskim. Istnieją różne statystyki określające skalę tego zjawiska, ale większość z nich częstotliwość występowania hirsutyzmu określa na przedział od 5 do 10%. Należy pamiętać, że ta sama diagnoza u każdego może objawiać się w różny sposób.

U niektórych będą to po prostu bardziej widoczne włoski, które wymagają częstszej depilacji. U innych będzie to bardzo bujne owłosienie utrudniające codzienne funkcjonowanie. W skrajnych przypadkach hirsutyzm może objawiać się bardzo intensywnym owłosieniem niemal na całej powierzchni ciała, łącznie z twarzą i klatką piersiową.

Jak odróżnić hirsutyzm od bujnego owłosienia?

Owłosienie na ciele jest kwestią bardzo indywidualną. Niektóre kobiety mają niemal niewidoczne włoski i zupełnie rezygnują z depilacji, przynajmniej w niektórych obszarach. Inne nie wyobrażają sobie życia bez wosku czy lasera, pozbywając się owłosienia nie tylko z „klasycznych” stref, takich jak nogi, pachy i okolice intymne, ale również z przedramion czy wąsika.

Określenie czy mamy bujne owłosienie, bo po prostu „taka nasza uroda”, czy cierpimy na hirsutyzm, może być problematyczne. Kluczowe jest sprawdzenie, czy nasze owłosienie posiada cechy męskie. Charakterystycznymi miejscami występowania męskiego owłosienia są:

  • broda,
  • policzki,
  • klatka piersiowa,
  • brzuch,
  • plecy,
  • stopy.

Nie wystarczy oczywiście sama obecność włosków, bo te mamy wszyscy prawie na całym ciele. Włosy muszą być grube, ciemne i długie. Jeśli czujemy potrzebę ich regularnego usuwania, bo budzą one w nas duże skrępowanie i zwracają uwagę otoczenia, warto przyjrzeć się bliżej swojemu zdrowiu. 

Hirsutyzm – skala Ferrimana-Gallwaya

Najbardziej popularnym narzędziem służącym do ilościowej oceny nasilenia hirsutyzmu jest skala Ferrimana i Gallweya, według której w każdej ocenianej okolicy przyznawanych jest od zera do czterech punktów, gdzie zero to brak włosów, a cztery to owłosienie takie jak u mężczyzn. Obszarów, które są brane pod uwagę przy ocenie owłosienie jest 9. Są to warga górna, broda, klatka piersiowa, ramię, nadbrzusze, podbrzusze, okolica międzyłopatkowa, okolica krzyżowa, uda. Hirsutyzm rozpoznajemy, jeśli w tej skali kobieta osiągnie 8 lub więcej punktów. 

Łagodny hirsutyzm

Jak rozpoznać u siebie hirsutyzm? Jeśli kobieta odczuwa dyskomfort związany z nadmiernym owłosieniem, który nie zawsze koreluje z punktową skalą Ferrimana i Gallweya mówimy o „hirsutyzmie istotnym dla pacjentki”. Oszacowane podczas diagnozy lekarskiej punkty są zliczane i jeśli kobieta osiągnie łącznie od 8 do 15 punktów, mówimy wówczas o hirsutyzmie łagodnym.

Jakie są przyczyny hirsutyzmu?

Za nadmierny wzrost włosków u kobiet odpowiadają męskie hormony płciowe – androgeny. Wyróżniamy dwie sytuacje:

  • poziom męskich hormonów we krwi jest zbyt wysoki, przez co mieszki włosowe są nadmiernie stymulowane,
  • poziom hormonów jest w normie, ale mieszki włosowe nadmiernie reagują na działanie tych hormonów.
Leia também:  Jakie Są Objawy Stłuczenia Żeber?

W pierwszym przypadku znacznie łatwiej zdiagnozować hirsutyzm, ponieważ nadmiernemu owłosieniu towarzyszą zwykle również inne, bardzo nieprzyjemne objawy, takie jak: problemy z cyklem miesiączkowym, trądzik, nadmierne wypadanie włosów na głowie, obniżenie głosu, insulinooporność, gromadzenie tkanki tłuszczowej na brzuchu. 

Nadmierne owłosienie diagnozuje się niekiedy również u kobiet, które mają regularne miesiączki i prawidłowe stężenia androgenów w surowicy. W ich przypadku przyczynami hirsutyzmu są najczęściej predyspozycje genetyczne oraz wzmożona wrażliwość mieszków włosowych na androgeny, czyli męskie hormony płciowe. Jest to tzw. hirsutyzm idiopatyczny.

Hirsutyzm a ciąża

U osób mających problem z nadmiernym, męskim owłosieniem bardzo często (nawet w 85% przypadków) diagnozuje się zespół policystycznych jajników, który wpływa na obniżenie płodności.

Co jeszcze może spowodować wystąpienie hirsutyzmu?

Hirsutyzm, jako że jest związany z męskimi hormonami płciowymi, może pojawić się w konsekwencji ogólnoustrojowych problemów hormonalnych. Może być skutkiem:

  • przerostu nadnerczy,
  • nowotworu jajnika lub nadnerczy,
  • hiperprolaktynemii,
  • choroby Cushinga.

Bywa, że do zaburzeń gospodarki hormonalnej dochodzi w wyniku zaburzeń odżywiania. U kobiet cierpiących na anoreksję często dochodzi do obniżenia poziomu żeńskich hormonów płciowych, w związku z czym na znaczeniu zyskują hormony męskie i to właśnie one zaczynają intensywniej działać na mieszki włosowe.

Nadmierne owłosienie może również wystąpić w wyniku przyjmowania niektórych leków, np.:

  • antybiotyków,
  • leków na nadciśnienie,
  • leków na padaczkę,
  • sterydów anabolicznych.

Leczenie hirsturyzmu

Jeśli podejrzewasz, że problem hirsutyzmu dotyczy również Ciebie, warto wybrać się na konsultację do dermatologa, endokrynologa i ginekologa. Zostaniesz skierowana na badania, z których najważniejsze to określenie poziomu poszczególnych hormonów we krwi.

Nadmierne owłosienie – jakie badania? 

Do najważniejszych należą: 

  • oznaczenie stężenia testosteronu;
  • progesteronu – w pierwszej fazie cyklu; 
  • kortyzolu w porannej próbce krwi; 

Hirsutyzm może być również wynikiem zwiększonej aktywności enzymu – 5 alfa- reduktazy w skórze. Warto także wykonać usg ginekologiczne w kierunku zespołu policystycznych jajników (PCOS).

Leczenie hirsutyzmu polega na podawaniu leków, które unormują gospodarkę hormonalną i ograniczą wpływ męskich hormonów płciowych na mieszki włosowe. Na efekty takiej terapii trzeba zwykle zaczekać kilka miesięcy, a konkretnie do momentu, w którym stare włoski na ciele zostaną zastąpione przez nowe, które wyrosły już w trakcie trwania leczenia.

Promocja DepilConcept

TYLKO TERAZ: BEZBOLESNA I TRWAŁA DEPILACJA SHR IN MOTION TYLKO ZA 29 ZŁ!

Hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie u kobiet

Jedne kobiety przychodzą do gabinetu z kilkoma dodatkowymi włosami, innym nawet bujne owłosienie w miejscach typowych dla mężczyzn w ogóle nie przeszkadza. Kiedy hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie, kwalifikuje się do leczenia? Co współczesna medycyna jest w stanie zaproponować w tym względzie kobietom – radzi endokrynolog Sylwia Kuźniarz-Rymarz.

Terminów “hirsutyzm” i “nadmierne owłosienie” możemy używać zamiennie. Oznaczają one problem związany z występowaniem większego owłosienia niż to, do którego kobieta jest naturalnie predysponowana.

Dodajmy, że dotyczy on wyłącznie kobiet. Dla dziewczyn oraz pań w pierwszej kolejności hirsutyzm jest dolegliwością natury estetycznej, ale często kryje się pod nią coś więcej.

Duże pole do popisu w stawianiu diagnozy ma lekarz endokrynolog.

Najistotniejsze z perspektywy lekarza jest ustalenie, kiedy owłosienie się pojawiło i w jakim czasie objawy narastały.

Nagłe pojawienie się i szybka progresja hirsutyzmu w pierwszej kolejności zobowiązuje lekarza do wykluczenia procesu nowotworowego w jajnikach lub nadnerczach. Wówczas trzeba działać szybko.

Dopiero po wyeliminowaniu tej przyczyny możemy skupić się na diagnozie w kierunku innych, łagodniejszych rozpoznań – tłumaczy dr Sylwia Kuźniarz-Rymarz, specjalista endokrynolog.

Nadmierne owłosienie występuje z reguły równolegle z innymi objawami. Do ich grupy należą: łysienie typu męskiego (na szczycie głowy, zakola), trądzik, łojotok. Często jest tak, że u jednej pacjentki dominuje jeden objaw, np.

trądzik, a u innej hirsutyzm, ale obie mają ten sam problem medyczny, głównie zespół policystycznych jajników. To rozpoznanie to ok. 80-90 proc. przypadków – szacuje dr Kuźniarz-Rymarz. Inne choroby, przy których występuje hirsutyzm, to np.

zespoły oporności na insulinę, hiperkortyzolemia, hiperprolaktynemia, akromegalia, wrodzony przerost nadnerczy.

Jeśli nadmierne owłosienie pojawia się u młodej dziewczyny w okresie dojrzewania, z reguły jest ona przyzwyczajona do mocniejszego owłosienia niż u koleżanek. Ta sytuacja nie budzi naszych onkologicznych niepokojów.

Wtedy w pierwszej kolejności rozważamy zespół policystycznych jajników lub hiperinsulinizm.

Ta druga przypadłość polega na tym, że insulina, która ma receptor w komórkach jajnika, pobudza jajnik do produkcji androgenów – wyjaśnia ekspertka.

Podwyższona ilość androgenów w ciele kobiety jest odpowiedzialna m.in. właśnie za nadmierne owłosienie. Androgeny to zbiorcze pojęcie dla: testosteronu (najsilniejszy androgen), siarczanu dehydroepiandrosteronu (DHEAS) i androstendionu.

Przyczyną nadmiaru androgenów jest ich wzmożona produkcja przez jajniki lub nadnercza – wyjaśnia zawiłości endokrynolog z Centrum Medycznego Sublimed w Krakowie. Przypomina, że cały czas mówimy o kobietach, bo u mężczyzn z natury rzeczy androgeny są na wysokim poziomie.

Problem pojawia się, kiedy panowie mają ich za mało.

Błędem w myśleniu jest to, że po wdrożeniu nawet najlepiej dobranego leczenia farmakologicznego niepożądane owłosienie zniknie. Doprowadzi ono do tego, że włosów będzie mniej, że będą słabsze, będą rosły wolniej, natomiast nie znikną całkowicie. Jedynym sposobem by pozbyć się ich “na dobre”, są różne metody depilacji.

Na pierwszym miejscu pod względem skuteczności stawiam depilację laserową. Z początku poprawiamy profil hormonalny pacjentki.

Dzięki temu szanse, że włosy nie będą odrastały po serii zabiegów depilacji laserowej, są znacznie większe – endokrynolog tłumaczy w ten sposób kluczową kwestię łączącą endokrynologię, dermatologię i medycynę estetyczną.

Laser skutecznie niszczy cebulki, wskutek czego włosy nie odrastają. Należy jednak pamiętać, że musi iść on w parze z kuracją medyczną, gdyż to absolutnie nieodzowna część pozbywania się problemu.

Po pierwsze, niepokojące owłosienie to takie, które pojawia się w okolicach naturalnych dla mężczyzn. Po drugie, niezbędne jest określenie nasilenia zmian.

Oceny dokonuje się w oparciu o skalę Ferrimana-Gallwey’a, która zawiera 9 lokalizacji na ciele: nad górną wargą (wąsik), broda, klatka piersiowa, wokół brodawek sutkowych, górna część pleców, okolica lędźwiowa, górna część brzucha, dolna część brzucha (pod pępkiem), ramiona, wewnętrzna strona ud.

Przykładowo, pojedyncze włosy wokół brodawek sutkowych to jeden punkt, ale mocno pokryta owłosieniem klatka piersiowa to już 5 punktów. Jeśli całkowita punktacja wynosi poniżej 8 punktów, to z punktu widzenia medycznego, nie ma konieczności rozpoczynania leczenia.

Jeżeli przyczyną występowania nadmiernego owłosienia jest guz nadnercza lub guz jajnika, wdrażamy celowane leczenie onkologiczne. To sporadyczne rozpoznanie, ale priorytetem jest jego wykluczenie. Przy zdecydowanie najczęstszych diagnozach zmian nienowotworowych włącza się leki o działaniu antyandrogenowym.

Stopień owłosienia ma związek z ludzką rasą i typem urody, jaki reprezentujemy. Niektóre bowiem charakteryzują się większą ilością włosów, inne mniejszą. Mieszkanki krajów południowych (np. Hiszpanki, Włoszki), kobiety z Izraela, brunetki mogą mieć wszystkie hormony w normie i być zupełnie zdrowe, jednak ich owłosienie jest bardziej bujne. To cecha wrodzona, związana z pochodzeniem.

Bywa i tak, że lekarz endokrynolog nie jest w stanie ustalić przyczyny nadmiernego owłosienia na podstawie wyników badań, a jednak ono ewidentnie występuje. Przyczyną jest tzw. konwersja obwodowa testosteronu, czyli proces odbywający się w skórze, w obrębie samego mieszka włosowego.

Testosteron pod wpływem odpowiedniego enzymu zamienia się w dihydrotestosteron, który jest najsilniej działającym androgenem. W efekcie poziom androgenów we krwi zdaje się być w normie, a pacjentka mimo to boryka się z nadmiernym owłosieniem.

W takiej sytuacji jedynym panaceum jest usunięcie owłosienia znanymi metodami, głównie laserem – zaznacza dr Sylwia Kuźniarz-Rymarz.

Przy pierwszym kontakcie ze specjalistą, każda informacja jest na wagę złota. Warto przygotować się do wizyty, zgromadzić wyniki badań, listę przyjmowanych leków oraz informacje od członków rodziny, by umieć udzielić maksymalnie dużo odpowiedzi na pytania lekarza.

Podczas szczegółowych pytań może np. okazać się, że pacjent przyjmuje lek, którego skutkiem ubocznym jest nadmierne owłosienie. Mowa o niektórych lekach sterydowych i psychiatrycznych.

Niezwykle istotną częścią wywiadu jest część ginekologiczna: kiedy pojawiła się pierwsza miesiączka, czy występuje regularnie. Takie informacje potrzebne są m.in. przy diagnozowaniu w kierunku zespołu policystycznych jajników.

Pacjentka musi być przebadana również przez ginekologa, by mieć pewność, że można rozpocząć terapię lekową. Wykonuje się m.in USG jajników – opisuje proces diagnostyczny dr Kuźniarz-Rymarz.

Trudno nie zauważyć tendencji wzrostowej jeśli chodzi o liczbę pacjentek, które  odwiedzają nasze centrum medyczne z problemem hirsutyzmu – mówi specjalistka endokrynolog.

Wiąże się to ze zmianą kanonu piękna, wedle którego – mówiąc wprost – tylko włosy na głowie kobiety są dopuszczalne.

W związku z tym, oprócz grupy pacjentek, u których widać gołym okiem, że powinny poddać się leczeniu, w gabinecie pojawia się coraz więcej zatroskanych o swój wygląd kobiet. Sęk w tym, że ich problem nie wpisuje się w stricte medyczne prawidła leczenia.

Wszystko zależy więc od własnego pojęcia piękna i tego, w jakim stopniu owłosienie jest w nim akceptowalne. Jeśli wyniki badań pozostają w normie, lekarz uspokaja. Wówczas grunt to dobrze czuć się we własnej skórze. Nawet nieco bardziej owłosionej.

(ek)

Seja o primeiro a comentar

Faça um comentário

Seu e-mail não será publicado.


*