Dlaczego wysoki i podwyższony cholesterol jest groźny dla zdrowia?

Dlaczego wysoki i podwyższony cholesterol jest groźny dla zdrowia?

Nieprawidłowy poziom cholesterolu we krwi, to często występujący problem, dotykający około 50% dorosłych ludzi w Polsce. Większość z nich nie jest świadoma, że ma złe wyniki, a Ci, którzy o tym wiedzą, często nic sobie z tego nie robią. Dlaczego tak się dzieje? Być może dlatego, iż schorzenie to początkowo nie powoduje poważniejszych dolegliwości. Jednak długotrwale nieprawidłowy lipidogram, to jeden z głównych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, przede wszystkim miażdżycy, choroby wieńcowej, zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu.

Udowodniono, iż wysokie stężenie cholesterolu we krwi można zmniejszyć odpowiednio się odżywiając! Dlatego zasadnicze znaczenie w zwalczaniu dyslipidemii ma zmiana dotychczasowych nawyków żywieniowych.

Dlaczego wysoki i podwyższony cholesterol jest groźny dla zdrowia?

Im niższy jest poziom LDL-cholesterolu i im wyższy jest poziom HDL-cholesterolu, tym lepiej! W ten sposób zachowasz elastyczne i zdrowe naczynia.

Co to jest cholesterol?

  • Cholesterol – to tłuszczowy związek chemiczny, niezbędny do prawidłowego rozwoju każdego człowieka. Uczestniczy w tworzeniu hormonów sterydowych, kwasów żółciowych i witaminy D. częściowo jest wytwarzany przez nasz organizm w wątrobie (ok. 80%), poza tym codziennie go dostarczamy z żywnością, którą zjadamy. Występuje on wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego, głównie w: żółtkach jaj, podrobach, pasztecie, tłustym serze, tłustym mięsie, wędlinach, ostrygach, czy krewetkach.
  • Cholesterol sam w sobie nie jest groźny – szkodliwy jest nadmiar tej substancji!

Rozróżnia się cholesterol całkowity oraz frakcje: LDL-cholesterol i HDL-cholesterol.

  • LDL-cholesterol jest to tzw. „zły cholesterol” –przyczynia się do rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych.
  • HDL-cholesterol – jest to tzw. „dobry cholesterol” – ma działanie odwrotne do LDL-cholesterolu. Chroni nas przed miażdżycą i chorobami układu krążenia, dlatego jego wysokie stężenie we krwi jest korzystne.
  • Istnieją także tzw. trójglicerydy – są to cząsteczki, które niekorzystnie wpływają na choroby układu sercowo-naczyniowego, dlatego musimy uważać, aby ich stężenie we krwi nie przekroczyło bezpiecznego poziomu. Do wzrostu poziomu trójglicerydów we krwi może doprowadzić dieta bogata w tłuszcze, głównie pochodzenia zwierzęcego, a także w cukry (pochodzące ze słodyczy, ciast, lodów, kremów, słodkich napojów) i alkohol.

Przyczyny podwyższonego poziomu cholesterolu

  • Wiele osób „zapracowało” sobie na podwyższony poziom cholesterolu, spożywając nieodpowiednią dietę, bogatą w tłuszcze zwierzęce i cholesterol.
  • Istnieją jednak przypadki, w których nieprawidłowy lipidogram występuje niezależnie od prowadzonego stylu życia. Może być skutkiem np. skłonności genetycznych, stosowania różnych leków lub może występować w przebiegu niektórych chorób, m.in.: marskości wątroby, cukrzycy, otyłości, zespołu metabolicznego, niedoczynności tarczycy, żółtaczki cholestatycznej, czy niektórych chorób nerek.
  • Stężenie „złego cholesterolu” może się samoistnie podwyższać wraz z wiekiem – jest to zjawisko dosyć częste i naturalne. Dlatego starsze osoby powinny częściej dokonywać pomiaru lipidogramu.
  • Często podwyższony poziom LDL-cholesterolu występuje u osób palących papierosy lub narażonych na długotrwały stres.

Objawy podwyższonego poziomu cholesterolu

  • Podwyższony poziom cholesterolu we krwi zazwyczaj nie daje żadnych charakterystycznych objawów i wiele osób czuje się dobrze. Czasem jednak, gdy jego stężenie jest bardzo duże złogi cholesterolowe mogą tworzyć narośla na skórze twarzy i ścięgnach, tak zwane ksantoma.

Dlaczego obniżanie poziomu cholesterolu jest bardzo ważne?

  • Podwyższony poziom cholesterolu trzeba koniecznie obniżyć, ponieważ jest on najczęstszą przyczyną rozwoju miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu i znacznie zwiększa prawdopodobieństwo zgonu!
  • Stale utrzymujące się wyższe stężenie cholesterolu powoduje, że odkłada się on w ścianach tętnic i przyczynia do budowy tzw. blaszki miażdżycowej, która powoduje zmniejszenie światła naczyń, ich twardnienie i utratę elastyczności (miażdżycę). Wpływa to na zmniejszenie przepływu krwi w tętnicy i może doprowadzić do niedokrwienia narządów przez nią zaopatrywanych.
  • Naczynia wieńcowe doprowadzają substancje odżywcze i tlen do Twojego serca. Rozwijająca się w nich miażdżyca, powoduje niedostateczne dokrwienie mięśnia sercowego, a co za tym idzie może doprowadzić do zawału serca.

Leczenie

  • Istnieją dwie metody zmniejszania zbyt wysokiego stężenia cholesterolu: niefarmakologiczna (to znaczy bez użycia leków) oraz farmakologiczna (z użyciem leków).
  • Metody niefarmakologiczne – bardzo skuteczne i ważne, a prostsze i tańsze, powinny być stosowane przez wszystkie osoby z nieprawidłowym lipidogramem! Do metod niefarmakologicznych należą: zmiana nawyków żywieniowych (ograniczenie spożywania tłuszczów nasyconych, cholesterolu, cukrów, alkoholu), zwiększenie aktywności fizycznej, zrzucenie nadwagi i zaprzestanie palenia tytoniu
  • Leczenie farmakologiczne, czyli regularne przyjmowanie leków, jest rozpoczynane i kontrolowane przez lekarza – on zapisze niezbędne leki i wyjaśni sposób ich dawkowania. Przeznaczone jest głównie dla osób, które mają nieprawidłowy lipidogram, spowodowany biochemią organizmu lub predyspozycjami rodzinnymi, niezależnie od wszelkich starań. Leki są dobierane indywidualnie dla każdego pacjenta.

Chcesz zmienić nawyki żywieniowe? Możemy Ci pomóc! Ułożymy dla Ciebie indywidualną dietę antycholesterolową online.

Dlaczego wysoki i podwyższony cholesterol jest groźny dla zdrowia?

DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ

Podwyższony cholesterol – sygnał ostrzegawczy dla organizmu

Właściwy poziom cholesterolu we krwi jest jednym ze wskaźników dobrego stanu zdrowia. Wszystkie osoby dorosłe powinny regularnie badać stężenie trójglicerydów oraz poszczególnych frakcji cholesterolu (cholesterol całkowity, HDL i LDL) we krwi. Takie badanie nazywamy lipidogramem lub profilem lipidowym.

Jeżeli jego wynik okaże się inny, niż bezpieczna norma, będzie to wyraźny sygnał do zmiany stylu życia na zdrowszy. W trakcie wieloletnich obserwacji ustalono, że wysoki cholesterol ma bezpośredni związek z dużym ryzykiem chorób serca i układu krążenia.

Im wcześniej podejmie się kroki w kierunku jego obniżenia, tym większa będzie szansa na uniknięcie groźnych dla życia konsekwencji.

Kto jest najbardziej narażony na wysoki cholesterol?

Do wykonania lipidogramu konieczne jest pobranie małej próbki krwi żylnej. Aby wynik był miarodajny, przed wykonaniem badania należy być na czczo (co najmniej po 8 godzinach od ostatniego posiłku), a na kilka dni przed nim wskazane jest stosowanie diety niskotłuszczowej. Na wynik z reguły czeka się jeden dzień.

O tym, jak często powinno się badać, decyduje przede wszystkim wiek. Pomiędzy 20 a 29 rokiem życia wystarczy zbadać poziom cholesterolu raz na pięć lat, pomiędzy 30 a 39 rokiem życia – raz na trzy lata, a pomiędzy 40 a 49 rokiem życia – raz na dwa lata.

Wyjątek stanowią kobiety, zażywające hormonalne środki antykoncepcyjne, ponieważ leki te mają negatywny wpływ na profil lipidowy. Powinny one badać się przynajmniej raz w roku. Zaleca się też, aby mężczyźni powyżej 50 roku życia kontrolowali poziom cholesterolu raz w roku, a kobiety powyżej 50 roku życia – raz na dwa lata.

Dzięki licznym badaniom ustalono, że bezpieczna norma na cholesterol i jego poszczególne frakcje wynosi:

  • cholesterol całkowity we krwi – poniżej 200 mg/dl
  • cholesterol HDL – powyżej 55 mg/dl
  • cholesterol LDL – poniżej 160 mg/dl
  • triglicerydy – poniżej 160 mg/dl

Cholesterol HDL bywa też nazywany „dobrym cholesterolem”, a LDL – „złym cholesterolem”. Skłonność do wysokiego cholesterolu może przechodzić z pokolenia na pokolenie, dlatego osoby, których rodzice, dziadkowie lub rodzeństwo zmagali się z tym problemem, powinny zwracać na siebie baczniejszą uwagę.

Inną istotną przyczyną tej dolegliwości jest nadwaga, więc niekiedy sposobem na obniżenie cholesterolu może być zrzucenie zbędnych kilogramów, połączone z regularną aktywnością fizyczną. Należy też pamiętać, że najwięcej cholesterolu dostarcza nieprawidłowa dieta, obfitująca w tłuszcze zwierzęce, przetworzone tłuszcze trans oraz cukry.

Ich ograniczenie w codziennym jadłospisie z pewnością będzie miało pozytywny wpływ na nasze zdrowie.

Czy sama zdrowa dieta wystarczy, by obniżyć cholesterol?

Cholesterol jest znany nauce już od końca XVII wieku, jednak dopiero w XX wieku ustalono jego rolę w organizmie i znaczenie dla zdrowia.

W 1976 roku w środowisku medycznym wysnuto hipotezę o bezpośrednim wpływie poziomu trójglicerydów i cholesterolu we krwi na podwyższone ryzyko chorób serca i układu krążenia.

Hipoteza ta została potwierdzona stosunkowo szybko, więc równie szybko podjęto prace nad profilaktyką i leczeniem wysokiego cholesterolu.

Redukcja masy ciała, zmiana stylu życia na bardziej aktywny oraz usunięcie z diety wszystkich źródeł nadmiarowego cholesterolu to trzy sposoby, które pozwalają obniżyć jego poziom we krwi.

Po otrzymaniu wyniku badania warto poprosić o konsultację lekarza, który pomoże zdecydować o tym, które z działań warto podjąć. Jeżeli wynik lipidogramu wskazuje, że poziom cholesterolu został znacznie przekroczony, konieczne może być zastosowanie leków hipolipemizujących.

O ich podawaniu także decyduje lekarz, zwłaszcza, jeżeli wprowadzone zmiany w diecie i aktywności fizycznej nie przyniosły spodziewanych rezultatów.

Leki obniżające poziom cholesterolu we krwi są znane od lat pięćdziesiątych zeszłego wieku, a pierwszym z nich była witamina PP. W następnej dekadzie podjęto badania nad roślinami, które mogą mieć wpływ na jego stężenie. Jedną z nich był karczoch zwyczajny.

Od wieków wiedziano, że jest to roślina o niewątpliwych walorach kulinarnych. Pojawiała się na kartach książek kucharskich starożytnych Rzymian, aby w końcu wejść na stałe do kuchni śródziemnomorskiej.

Związki chemiczne znajdujące się w zielu karczocha mają pozytywny wpływ na utrzymanie właściwego poziomu lipidów we krwi.

Suplement diety Sylimarol Cholesterol zawiera wyciąg z karczocha, który wspiera hamowanie biosyntezy złego cholesterolu i jednocześnie pomaga zwiększyć frakcję dobrego cholesterolu, a także wyciąg z owoców ostropestu plamistego, który wspiera właściwą pracę wątroby.

Regularne przyjmowanie suplementu pomaga utrzymać prawidłowy poziom cholesterolu we krwi. Dodatkowo sylimaryna wspiera działanie ochronne na komórki wątroby.

Składniki suplementu pochodzą z kontrolowanych upraw, a proces jego produkcji i dystrybucji podlega rygorystycznemu nadzorowi, dlatego Sylimarol Cholesterol z pewnością jest produktem godnym zaufania.

Leia também:  Como calcular o erro médio de uma média aritmética no excel

Dieta na cholesterol – co można jeść, a czego należy unikać?

Wielu ludziom słowo „dieta” może kojarzyć się z długą listą składników i potraw, które są bezwzględnie zakazane oraz z nudnymi i niesmacznymi posiłkami, które trzeba spożywać dla zdrowia. Na szczęście takie spojrzenie na dietę to już przeżytek.

Wprawdzie przy wysokim cholesterolu nie powinno się sięgać po masło, tłuste mięso i wędliny, ale istnieje wiele produktów, które mogą je z powodzeniem zastąpić.

Co więcej, nawet przy diecie niskocholesterolowej można śmiało eksperymentować w kuchni oraz odkrywać nowe, oryginalne połączenia składników.

Potrawy przygotowane samodzielnie z pewnością będą zdrowsze od mocno przetworzonej żywności gotowej. Zamiast masła do chleba można podawać oliwę z oliwek (sposób zaczerpnięty z diety śródziemnomorskiej), olej lniany lub olej z awokado.

Zawierają one kwasy tłuszczowe obniżające cholesterol oraz znaczną ilość witaminy E, która jest silnym antyoksydantem. Związki o działaniu antyoksydacyjnym chronią komórki przed szkodliwym wpływem „złego cholesterolu”.

Oleju z awokado można też używać do sałatek i sosu pesto.

Alternatywą dla wieprzowiny może być kurczak przygotowany bez tłuszczu (np. gotowany lub grillowany), ale jeszcze lepszym wyborem będą ryby. W profilaktyce cholesterolu najlepiej sprawdzają się ryby tłuste, zwłaszcza łosoś, halibut i sardynki.

Ciekawą odmianą może być spożywanie ryb na wzór tradycyjnej kuchni japońskiej. Tłuszcz rybi jest bogatym źródłem kwasów omega-3, które wyrównują poziom cholesterolu. Niewielu ludzi ma świadomość, że kwasy omega-3 występują też w licznych produktach roślinnych. Można je znaleźć m.in.

w orzechach włoskich, nasionach lnu, szpinaku, jarmużu, brukselce i fasoli.

Zamiast tradycyjnego makaronu z mąki pszennej można postarać się o japoński makaron soba z mąki gryczanej. Gryka jest bogatym źródłem rutozydu, który także ma działanie antyoksydacyjne.

Wpływ na obniżenie poziomu cholesterolu mają też rośliny bogate w błonnik rozpuszczalny, który wiąże związki lipidowe i pomaga usunąć je z organizmu. Przede wszystkim są to rośliny strączkowe: fasola i groch. Smaczną i ciekawą alternatywą dla nich może być np. soczewica.

Warto też zastanowić się nad wyborem korzystnych dla zdrowia napojów. W profilaktyce cholesterolowej najlepiej sprawdza się regularne picie bogatej w antyoksydanty zielonej herbaty.

Najlepiej jest pić ją niesłodzoną, ponieważ cukier w dużych ilościach zostaje w organizmie przekształcony w tłuszcz i jest jednym z przeciwników w walce z podwyższonym cholesterolem.

Wysoki cholesterol. Wiedza o tym zjawisku może uratować życie

  • POLEĆ
  • TWEETNIJ
  • UDOSTĘPNIJ
  • Pobierz

Rys. Krzysztof “Rosa” Rosiecki

Choroby krążenia wciąż są zabójcą numer jeden w Polsce. Wbrew powszechnemu przekonaniu, generalnie są bardziej śmiertelne dla kobiet, choć warto pamiętać, że przed 60. r. ż. umiera z ich powodu więcej panów niż pań, a dopiero potem tendencja się odwraca. Zawałów i udarów oraz zatorów płucnych notuje się oczywiście znacznie więcej niż śmierci z ich powodu, a każde takie zdarzenie dzieli życie na dwie połowy: przed i po. Tę statystykę można zmienić, a kluczem do jej zmiany jest świadomość własnego stanu zdrowia. 

W kontekście zaburzeń lipidowych, które dotyczą aż 61 proc. społeczeństwa, wstępna diagnoza jest bardzo prosta – wystarczy badanie krwi (w świetle nowych wytycznych nie musi być na czczo!), w którym określi się lipidogram, czyli poziom lipidów w osoczu.

Otrzymamy w ten sposób wartości poziomu cholesterolu ogólnego, LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości), HDL (lipoproteiny o wysokiej gęstości) i trójglicerydów.

Na ich podstawie będziemy wiedzieć, czy możemy spać spokojnie, czy też lepiej udać się do lekarza i podjąć działania, które pozwolą na spokojny sen.

Zaburzenia lipidowe – kiedy można o nich mówić

W naszej krwi znajdują się cząsteczki lipoproteinowe (tłuszczowo-białkowe). Są niezbędne dla naszego funkcjonowania. Krążąc w osoczu dostarczają do tkanek energię, ale ich rola jest znacznie szersza – bez ich udziału niemożliwe jest na przykład wytwarzanie hormonów, m.in. płciowych, oraz kwasów żółciowych niezbędnych do trawienia pokarmu czy też synteza witaminy D. Jest kilka rodzajów lipoprotein. Dla uproszczenia warto skoncentrować się na dwóch – cholesterolu frakcji LDL i HDL:

  • LDL – to lipoproteiny o małej gęstości, nazywane potocznie „złym” cholesterolem (gdy jest ich za dużo, doprowadzają do rozwoju miażdżycy), 
  • HDL – czyli lipoproteiny o dużej gęstości, nazywane „dobrym” cholesterolem (w pewnych warunkach mają one właściwości przeciwmiażdżycowe). 

Wszystkie lipoproteiny zawierają, choć w różnych proporcjach, struktury białkowe określone mianem apolipoprotein (apo). Jest ich kilka rodzajów. Jedną z kluczowych pod kątem diagnostyki zaburzeń jest apolipoproteina B (apoB), która jest składnikiem białkowym stanowiącym nawet 80 proc. białek LDL. Uważa się, że apolipoproteina B jest wskaźnikiem ryzyka chorób serca na podłożu miadżycowym.

Warto też wiedzieć, że znaczenie ma wielkość lipoprotein. Jeśli we krwi krąży dużo lipoprotein zawierających apo o średnicy mniejszej niż 70 nm, zaczynają się problemy. Mogą one przekraczać barierę śródbłonkową w naczyniach krwionośnych, szczególnie wtedy, gdy ścianki naczyń źle funkcjonują.

W sytuacji, gdy zostają zatrzymane w ścianie tętnicy, wywołują one kaskadę złożonych procesów, które prowadzą do odkładania się lipidów i formowania blaszki miażdżycowej. Wówczas do hipercholesterolemii dołącza miażdżyca.

Warto podkreślić, że w najnowszych europejskich wytycznych dotyczących diagnostyki i leczenia hipercholesterolemii czytamy, iż „kluczowym” wydarzeniem „inicjującym miażdżycę” jest odkładanie się w ścianie tętnic cholesterolu frakcji LDL oraz apolipoprotein B. 

Jeśli blaszka miażdżycowa się odkłada, to światło naczynia krwionośnego się zmniejsza, a zatem krążenie krwi jest utrudnione. W ten sposób postępuje rozwój miażdżycy.

W pewnym momencie złóg blaszek miażdżycowych może się oderwać i „powędrować” np. do płuc; może też się zdarzyć, że tętnica zostanie zatkana i krew nie dopłynie do serca czy mózgu.

W każdym z tych wypadków dochodzi do bezpośredniego zagrożenia życia!

Nic dziwnego zatem, że podstawowym celem terapeutycznym w razie stwierdzenia hipercholesterolemii, także na jej najwcześniejszym etapie, gdy jeszcze nie doszło do miażdżycy, jest obniżenie wartości stężenia LDL. Konkretny cel terapeutyczny powinien być jednak uzgadniany indywidualnie z lekarzem.

Europejskie wytyczne stanowią, że jego obowiązkiem zaś jest ocena ryzyka zdarzenia sercowo-naczyniowego (czyli np. udaru czy zawału). Taką ocenę lekarz przeprowadza na podstawie wywiadu lekarskiego (musi m.in. ustalić, czy istnieją u danego pacjenta genetyczne predyspozycje do rozwoju takich zdarzeń), badania podmiotowego oraz ewentualnie badań dodatkowych (np.

badania obrazowego stanu naczyń krwionośnych). 

Ocena ryzyka jest o tyle istotna, że to w oparciu o nią lekarz podejmuje decyzję zarówno o celach terapeutycznych, jak i o wyborze terapii. Obowiązuje zasada, że im wyższe ryzyko, tym intensywniejsze działanie terapeutyczne.

Może być tak, że konieczne będzie dążenie do obniżenia stężenia LDL o co najmniej połowę w relacji do wartości wyjściowej, albo do konkretnego miana.

Jedno jest pewne – im niższy LDL, tym niższe ryzyko odkładania się blaszki miażdżycowej, a im niższe ryzyko odkładania się blaszki miażdżycowej, tym niższe ryzyko zatorowości płucnej, zawału serca czy udaru.

Drugim pewnikiem jest to, że leczenie hipercholesterolemii polega nie tylko na łykaniu tabletek, ale i zmianie stylu życia, a czasami zmiana stylu życia jest jedyną proponowaną opcją terapeutyczną. Dzieje się tak wtedy, gdy jeszcze nie doszło do miażdżycy, a podwyższony poziom cholesterolu wynika ze złej diety i małej ilości ruchu.

Mity na temat HDL

W internecie można spotkać się z opiniami, że wystarczy dbać o wysoki poziom frakcji HDL, by ryzyko groźnych zdarzeń sercowo-naczyniowych zażegnać. Nie jest to takie proste.

„Nie ma obecnie RCT (badań randomizowanych z podwójnie zaślepioną próbą) ani dowodów pochodzących z badań genetycznych, które by sugerowały, że zwiększenie stężenia HDL C w osoczu może zmniejszyć ryzyko zdarzeń na podłożu chorób sercowo naczyniowym wynikających z miażdżycy.

Nie wiadomo także, czy terapie modyfikujące funkcje cząsteczek HDL zmniejszą ryzyko takich chorób” – czytamy w najnowszych europejskich wytycznych.

Badania wykazały wprawdzie, że wysokie stężenie HDL we krwi ma działanie ochronne, zmniejszające ryzyko rozwoju miażdżycy, jednak, niestety, nie oznacza to wcale, że wszystkie osoby, które mają dużo cząsteczek HDL-u we krwi, mogą spać spokojnie i zapomnieć całkiem o ryzyku wystąpienia miażdżycy.

Dlatego też w leczeniu hipercholesterolemii nadrzędnym celem jest obniżenie wartości stężenia LDL, a jeśli poziom LDL jest podwyższony, to pomimo wysokiego HDL lepiej skonsultować się z lekarzem.

Bez konsultacji natychmiast można zaś, niezależnie od naszych wyników badań, zmienić dietę na zdrową (zalecana jest śródziemnomorska) i zacząć się ruszać (pomoże już 30 minut wysiłku w ciągu pięciu dni.

Wysoki cholesterol: kiedy można podejrzewać ten problem

W świetle ponurych polskich statystyk lepiej przyjąć, że zawsze, niezależnie od wieku i samopoczucia.

– Podwyższone stężenie cholesterolu nie daje żadnych objawów, dlatego też tak dużo osób nie ma świadomości występowania u nich wysokiego stężenia cholesterolu.

Niestety, jednymi z pierwszych objawów podwyższonego cholesterolu jest występowanie zdarzeń sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca i/lub udar mózgu. Ale niestety wtedy już jest za późno – cholesterol zrobił swoje w organizmie.

Dlatego też, kluczowym elementem leczenia wysokiego stężenia cholesterolu jest edukacja – przekazanie wiedzy, dlaczego cholesterol jest tak ważny, jakie mogą być konsekwencje wysokich wartości cholesterolu. Następnie, należy zachęcać do oceny stężenia cholesterolu we krwi.

Leia também:  Jak poprawić trawienie? Sposoby na lepsze trawienie

Daje to szansę na wczesne rozpoznanie choroby i zapobieganie/ opóźnianie wystąpienia zawału serca i/lub udaru mózgu – mówi dr hab. Piotr Dobrowolski, Kierownik Samodzielnej Poradni Lipidowej Narodowego Instytutu Kardiologii.

Słusznie uważa się, że hipercholesterolemia występuje częściej u osób, które mają nadwagę czy otyłość, prowadzą niezdrowy tryb życia paląc papierosy, nadużywając alkoholu oraz jedząc dużo tzw. śmieciowego jedzenia.

Ale ofiarami tej podstępnej choroby padają nawet bardzo młodzi ludzie, także dzieci! Istnieje bowiem hipercholesterolemia rodzinna, zdaniem wielu lekarzy najczęściej występująca w Polsce choroba uwarunkowana genetycznie: szacuje się, że ma ją jedna na 200 osób. 

Kiedy ją podejrzewać? 

Podstawowym objawem hipercholesterolemii rodzinnej jest bardzo wysoki poziom „złego” cholesterolu (cholesterolu LDL) oraz wystąpienie w młodym wieku choroby wieńcowej i zawału serca/ udaru. Jeśli więc w naszej rodzinie występowały przypadki przedwczesnych śmierci z powodu chorób serca (np.

zawał w piątej dekadzie życia lub wcześniej) czy wysoki cholesterol, warto zbadać poziom cholesterolu u siebie.

Jeśli jest on wysoki, a przyczyną tego stanu rzeczy nie jest nieodpowiednia dieta czy niewłaściwy tryb życia (nadmierne spożywanie alkoholu, palenie papierosów, brak ruchu) należy przeprowadzić badania genetyczne potwierdzające lub wykluczające hipercholesterolemię rodzinną.

Hipercholesterolemię mogą też wywołać inne choroby i niektóre leki. Przyczyn podwyższonego cholesterolu jest zatem mnóstwo i m.in. dlatego to tak rozpowszechniony problem.

Badania wskazują, że zbyt wysoki poziom cholesterolu całkowitego ma 61 proc. naszego społeczeństwa w wieku 18-79 lat. Większość z nich jest nieświadoma swojego stanu zdrowia (ponad 60 proc.), ponieważ nie bada regularnie poziomu cholesterolu. Obecnie zaleca się rutynowe badanie lipidogramu u wszystkich pacjentów, którzy ukończyli 40.

rok życia w przypadku mężczyzn, a w przypadku kobiet przebyły menopauzę lub skończyły 50. rok życia. Ale kardiolodzy i interniści nie mają wątpliwości, że sprawdzanie poziomu lipidów w osoczu powinno być rutynowym badaniem wykonywanym także u dzieci i młodych dorosłych.

W świetle tak wysokiego rozpowszechnienia hipercholesterolemii w polskim społeczeństwie tego rodzaju diagnostyka, na dodatek nieinwazyjna i tania, jest na wagę życia.

Justyna Wojteczek, zdrowie.pap.pl
Źródła: 

  • Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach: Jak dzięki leczeniu zaburzeń lipidowych obniżyć ryzyko sercowo naczyniowe. 
  • Informacja o diagnostyce zaburzeń lipidowych

Informacja prasowa „Hipercholesterolemia – niewidzialna choroba cywilizacyjna”, opracowana z okazji Światowego Dnia Hipercholesterolemii, przypadającego na 24 września.

Poznaj przyczyny podwyższonego poziomu cholesterolu!

Cholesterol to substancja niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania organizmu – bierze m.in. udział w budowie błon komórkowych oraz syntezie witaminy D3. Zbyt wysoki poziom złego cholesterolu może być jednak groźny dla zdrowia, przyczyniając się do chorób sercowo-naczyniowych. Jakie mogą być jego przyczyny?

Wyróżnia się dwa rodzaje cholesterolu. Tzw. dobry cholesterol HDL jest niezbędny do zachowania zdrowia serca i układu krążenia. Z kolei zły cholesterol LDL odkłada się w ścianach tętnic, tworząc tzw. blaszki miażdżycowe.

Warto pamiętać, że większość cholesterolu organizm wytwarza sam, a tylko jego niewielką część dostarczamy sobie z pożywieniem – niestety to właśnie ona zazwyczaj zawyża poziom ogólnego cholesterolu.

Norma całkowitego cholesterolu wynosi poniżej 200 mg/dl.

Podwyższony poziom cholesterolu – jakie przyczyny?

Podwyższony poziom cholesterolu może mieć różne przyczyny. Do tych najczęstszych zalicza się:

  • nieprawidłowa dieta – zawierająca duże ilości tłuszczów, przede wszystkim pochodzenia zwierzęcego,
  • zbyt mała ilość aktywności fizycznej,
  • nadwaga i otyłość,
  • wiek (u kobiet po okresie menopauzy oraz u mężczyzn po 50. roku życia stężenie cholesterolu w naturalny sposób wzrasta),
  • zaburzenia w pracy oraz choroby wątroby.

Profil lipidowy – co to za badanie?

Badanie krwi pozwalające określić stężenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji HDL i LDL, a także triglicerydów w surowicy to tzw. profil lipidowy. Jest to jedno z podstawowych badań profilaktycznych – warto się na nie zgłaszać przynajmniej raz do roku.

Na czym polega profil lipidowy? Jest to badanie wykonywane z niewielkiej próbki pobranej krwi żylnej. Aby jego wyniki były jak najbardziej wiarygodne, należy przez około 3 tygodnie stosować niezmienioną dietę, na 72 godziny przed badaniem nie pić alkoholu, zaś na samo badanie zgłosić się na czczo.

A dlaczego profil lipidowy należy wykonywać regularnie? Otóż zbyt wysoki poziom cholesterolu całkowitego oraz zbyt wysokie stężenie cholesterolu frakcji LDL zwiększają ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych: miażdżycy, zawału serca, udaru mózgu, tętniaka aorty oraz niedokrwienia kończyn dolnych. Co ważne, podwyższony poziom cholesterolu przez długi czas nie daje żadnych objawów – dlatego tak ważna jest jego systematyczna kontrola.

Profil lipidowy to jedno z badań laboratoryjnych, które wykonać można w naszej Ober Clinic. Wszystkie osoby wymagające tego typu diagnostyki zapraszamy do kontaktu -> https://oberclinic.pl/kontakt/.

Cholesterol – normy, rodzaje, dobry i zły cholesterol (HDL i LDL)

Cholesterol to cząsteczka niezbędna do prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Wysoki poziom cholesterolu bywa jednak niebezpieczny i prowadzi do wielu komplikacji zdrowotnych.

Jakie są normy cholesterolu i jak je utrzymać? Co to dobry i zły cholesterol? Cenne informacje na temat samego cholesterolu oraz wskazówki jak zwalczyć jego nadmiar znaleźć można w  artykule poniżej.

Cholesterol chemicznie należy do lipidów z grupy steroidów i jest składnikiem budującym błony komórkowe.

Wpływa na stabilizację komórki i decyduje o wielu jej właściwościach. Ponadto cząsteczka ta stanowi prekursor do budowy kwasów żółciowych, hormonów steroidowych (kortyzon, progesteron, testosteron, estrogeny), witaminy D i jej metabolitów. W organizmie człowieka występuje zarówno w tkankach jak i w osoczu krwi.

Cząsteczka cholesterolu nie rozpuszcza się we krwi i jej transport odbywa się w połączeniu ze specjalnymi białkami. Powstałe lipoproteiny odpowiadają za dostarczanie cholesterolu do komórek, a jego nadmiaru z powrotem do wątroby.

Cholesterol pozyskiwany jest z pożywienia. Jego duża ilość znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego (tłusty nabiał) i w mięsie, głównie czerwonym.

Zakłada się, że z pokarmem zjadamy od 300 do 500 mg cholesterolu na dobę. Drugie źródło tego składnika to synteza egzogenna, która zachodzi głównie w wątrobie, ale także w jelitach i w skórze.

W jej wyniku powstaje od 700 do 900 mg cholesterolu dziennie.

Ogólnie przyjęto, że cholesterol to mieszanina lipoprotein:

  • LDL – o niskiej gęstości (zły cholesterol) – odpowiada za transport cholesterolu z wątroby do komórek – niewykorzystany nadmiar odkłada się w postaci złogów w naczyniach tętniczych.
  • HDL – o wysokiej gęstości (dobry cholesterol) – odpowiada za transport cholesterolu z powrotem do wątroby, gdzie ulega metabolizmowi i wykorzystaniu do produkcji kwasów żółciowych bądź wydaleniu.

Właściwy poziom cholesterolu we krwi jest miernikiem dobrego zdrowia. Aby go oznaczyć wykonuje się lipidogram. Ważne, aby do labolatorium diagnostycznego udać się na czczo. Zaleca się nawet spożywać ostatni posiłek dnia poprzedzającego badanie o godz. 18 – 20. Otrzymane wyniki będą wtedy najbardziej wiarygodne. Na lipidogramie oznacza się:

  • cholesterol całkowity
  • cholesterol HDL
  • cholesterol LDL
  • trójglicerydy – tłuszcze w w innej formie

Wyniki badań są dość indywidualne. Na poziom cholesterolu wpływa bowiem wiele czynników genetycznych oraz środowiskowych (aktywność fizyczna, dieta, alkohol papierosy, choroby współistniejące). Inne normy będą obowiązywać zatem młode, wysportowane osoby, a inne pacjentów starszych borykającymi się chorobami współistniejącymi.

Dlatego oceny wyników badań na poziom cholesterolu powinien dokonać lekarz, który dodatkowo podda analizie nie tylko sam lipidogram, ale również ogólny stan zdrowia pacjenta. To specjalista na podstawie ogólnego stanu zdrowia pacjenta oraz wyników badań określa ryzyko chorób serca i układu krążenia oraz wdraża odpowiednie leczenie.

Wysoki poziom cholesterolu jest tylko sygnałem, że dzieje się coś złego. Niekiedy zmiana stylu życia i odpowiednia dieta wystarczą do obniżenie cholesterolu LDL oraz poprawy pozostałych parametrów lipidogramu.

Ogólne normy w zależności od płci są następujące:

u kobiet:

  •     całkowity cholesterol: 125-200 mg/dl (poniżej 5 mmol/l),
  •     LDL: mniej niż 100 mg/dl, (2,6 mmol/l),
  •     HDL: co najmniej 50 mg/dl, (1,3 mmol/l),
  •     nie-HDL: mniej niż 120 mg/dl,
  •     triglicerydy: mniej niż 150 mg/dl (1,7 mmol/l).

u mężczyzn:

  •     całkowity cholesterol: 125-200 mg/dl (poniżej 5 mmol/l),
  •     LDL: mniej niż 100 mg/dl, (2,6 mmol/l)
  •     HDL: co najmniej 40 mg/dl (1 mmol/l),
  •     nie-HDL: mniej niż 130 mg/dl,
  •     triglicerydy: mniej niż 150 mg/dl (1,7 mmol/l).

Wysoki cholesterol objawy – ryzyko chorób układu krążenia

Hipercholesterolemia, czyli zbyt wysoki poziom cholesterolu oraz inne zaburzenia gospodarki lipidowej są istotnym ryzykiem wystąpienia chorób układu sercowo – naczyniowego, tj. miażdżycy, miażdżycy zarostowej kończyn dolnych, choroby wieńcowej, zawału serca i udaru mózgu.

Wysokie stężenie cholesterolu we krwi nie daje objawów. Pojawiają się one w momencie tworzenia się zmian miażdżycowych w tętnicach. Mowa tutaj o zaburzeniach koncentracji oraz powstawaniu żółtaków cholesterolowych (biało-żółte zgrubienia i wypukłe plamy) w kącikach oczu, na łokciach, kolanach oraz w okolicy ścięgna Achillesa.

Również niepokojące powinny być bóle w klatce piersiowej, które są symptomem rozwijającej się choroby wieńcowej. Schorzenie to jest konsekwencją wysokiego poziomu cholesterolu. Kiedy zły cholesterol LDL odkłada się latami to w świetle naczyń tworzą się blaszki miażdżycowe.

Oderwanie takiej struktury prowadzi do poważnych komplikacji zdrowotnych – udaru mózgu i zawału mięśnia sercowego.

  • Inne skutki wysokiego cholesterolu
  • Odbiegające od normy wyniki lipidogramu dają nie tylko poważne powikłania kardiologiczne. Podwyższony cholesterol może skutkować również innymi poważnymi zaburzeniami:
  • problemy z erekcją i zaburzenia płodności zarówno u kobiet jak i u mężczyzn,
  • osłabienie wzroku, ograniczenie pola widzenie, a nawet ślepota – ma to związek z zaczopowaniem naczyń i niedokrwieniem narządów wzroku,
  • problemy ze słuchem u osób starczych, a także postępująca demencja czy też choroba Alzheimera,
  • niewydolność nerek lub wtórne nadciśnienie tętnicze – spowodowane zwężeniem naczyń doprowadzających krew do nerek,
  • niedokrwienie kończyn dolnych, objawiające się bólami nóg, mrowieniem oraz uczuciem zimna.
Leia também:  Como avaliar alunos (com imagens)

Ze względu na konsekwencje dla zdrowie i życia jakie niesie za sobą niewłaściwy poziom cholesterolu, rekomenduje się wprowadzanie diety, suplementacji oraz leczenia farmakologicznego , które to mają na celu poprawić lipidogram. Leki na cholesterol wprowadza się nie tylko na podstawie wyników badań.

Znaczenie ma tu również ryzyko powikłań sercowo – naczyniowych. Wzrasta ono znacznie kiedy pacjent zmaga się również z innymi schorzeniami dodatkowymi, np. nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą czy otyłością lub gdy w rodzinie występuje hipercholesterolemia.

Leczenie ma na celu nie tylko obniżyć cholesterol całkowity do wartości prawidłowych, ale również doprowadzić do właściwych proporcji pomiędzy stężeniem trójglicerydów, dobrego i złego cholesterolu.

Bez względu na to czy leczenie farmakologiczne musi być wprowadzone natychmiast czy nie, obniżenie poziomu cholesterolu we krwi rozpoczyna się od modyfikacji diety oraz zmiany stylu życia.

Ważna bardzo jest tutaj regularna aktywność fizyczna dostosowana do umiejętności pacjenta oraz porzucenie nałogów, takich jak palenie papierosów oraz picie alkoholu. Dzięki takiemu postępowaniu dobry cholesterol znacznie się podniesie, a poziom złego cholesterolu spadnie. Zatem ewentualne leczenie farmakologiczne będzie znacznie bardziej skuteczne.

Leki obniżające poziom cholesterolu są zlecane przez lekarza. Konieczne jest odpowiednie dobranie dawki substancji leczniczej. Niekiedy niezbędne jest łączenie różnych leków w celu osiągnięcia najlepszych wyników. Farmaceutyki nadają się do regularnego i długotrwałego stosowania. W Polsce leczenie prowadzi się głównie za pomocą 3 grup substancji:

  • Statyny – hamują syntezę cholesterolu w wątrobie oraz wychwytują zły cholesterol LDL. Zaleca się je stosować na noc, ponieważ właśnie wtedy produkcja cholesterolu w organizmie jest największa.
  • Fibraty – obniżają stężenie trójglicerydów i zwiększają ilość dobrego cholesterolu HDL.
  • Ezetymib – zmniejsza ilość wchłanianego cholesterolu w jelitach. Dzięki czemu obniża poziom cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL. Nie wpływa natomiast na poziom trójglicerydów oraz na cholesterol HDL.

Oprócz leków na receptę pacjenci często sięgają po standaryzowane ekstrakty z czerwonego ryżu poddanego fermentacji. Preparaty zawierające monokalinę K działają podobnie jak statyny.

Warto o tym pamiętać, szczególnie w przypadku osób u których farmakoterapia za pomocą statyn jest niemożliwa ze względu na pojawiające się działania niepożądane, bądź nieskuteczna. Świetnym uzupełnieniem leczenia farmakologicznego jest suplementacja kwasami omega, głównie omega – 3 (DHA, EPA).

Przyczyniają się one do obniżenia poziomu trójglicerydów oraz cholesterolu całkowitego. Działają przeciwzapalnie i zapobiegają tworzeniu się blaszek miażdżycowych. Wykazują bardzo korzystny wpływ na cały układ sercowo – naczyniowy.

Dieta oraz aktywność fizyczna to tylko niektóre elementy zmian w codziennym życiu, które pozwalają obniżyć poziom cholesterolu LDL. Jak walczyć z wysokim cholesterolem i jak zapobiegać chorobom serca i układu krążenia? Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się z artykułu – Jak obniżyć cholesterol? >>

Jak obniżyć cholesterol? Dieta antycholesterolowa

Dieta, głównie ta śródziemnomorska pozwala zapobiegać chorobom serca i układu krążenia. Dzieje się tak ponieważ potrawy spożywane w krajach basenu Morza Śródziemnego zawierają ograniczoną ilość tłuszczów nasyconych.

Im mniej ich spożywamy tym wyniki poziomu cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu LDL są bliżej normy. Zmiana nawyków żywieniowych przynosi efekty nawet po kilku tygodniach.

Oto kilka wskazówek pozwalających obniżyć wysoki poziom cholesterolu we krwi.

Czy warto obniżać poziom cholesterolu?

Cholesterol jako czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (ChSN)

Jak wynika z licznych wieloletnich badań obserwacyjnych i klinicznych, podwyższone stężenie cholesterolu w surowicy, zwłaszcza cholesterolu LDL (LDL-C), czyli popularnie określanego jako „zły cholesterol” wiąże się ze zwiększonym ryzykiem ChSN.

Cholesterol krążący w osoczu przenika przez śródbłonek naczynia, gdzie się osadza i wywołuje ciąg zjawisk patologicznych prowadzących do rozwoju blaszki miażdżycowej. Wiadomo również o korzyściach płynących ze zmniejszenia stężenia LDL-C poprzez zmianę stylu życia, głównie sposobu żywienia, oraz zastosowanie leków obniżających stężenie tego lipidu.

Pozwala to uzyskać zmniejszenie występowania incydentów sercowo-naczyniowych, w tym zawałów serca i udarów mózgu oraz zgonów z powodu tych chorób. Obniżenie stężenia cholesterolu w surowicy o 38 mg/dl (1 mmol/L) prowadzi do zmniejszenia ryzyka zgonu z powodu zawału serca i udaru mózgu, jak również zawału niezakończonego śmiercią o 20-25%.

Dlatego też obniżenie cholesterolu LDL jest jak najbardziej uzasadnione, co wykazano w raportach ekspertów europejskich, amerykańskich i polskich dotyczących leczenia zaburzeń lipidowych i profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych.

Statyny jako leki obniżające stężenie cholesterolu w surowicy

Statyny są lekami podstawowymi w leczeniu zaburzeń lipidowych. Korzystne efekty stosowania tych leków w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych znane są od ponad 30 lat. Działanie statyn wykazano w licznych badaniach klinicznych i metaanalizach.

Jednakże statyny, podobnie jak inne leki stosowane w leczeniu chorób przewlekłych, mogą wywoływać objawy niepożądane. Wśród tych objawów najczęściej wymienia się miopatię charakteryzującą się osłabieniem i/lub bólami mięśni oraz podwyższenie enzymów wątrobowych.

Może również wzrosnąć ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2.

Dlatego też podczas leczenia statynami poza kontrolą lipidogramu należy kontrolować stężenie glukozy we krwi, transaminazy i inne wskaźniki, o czym decyduje lekarz. Po zmianie statyny na inną lub zmniejszeniu dawki tego leku objawy niepożądane zwykle ustępują.

Jeżeli nie, to można zastosować inne leki, takie jak ezetymib i/lub leki nowej generacji – inhibitory PCSK9 (alirocumab, evolocumab). Inhibitory PCSK9 podaje się w iniekcji, co 2 tygodnie lub raz na miesiąc.

Pomocne w obniżeniu stężenia cholesterolu mogą być również produkty (jogurty, margaryny) zawierające sterole bądź stanole oraz suplementy diety zawierające monokolinię i bergamotkę. Obniżają one stężenie cholesterolu średnio o około 10-15%.

Leki obniżające cholesterol należy przyjmować przewlekle, gdyż przerwanie terapii prowadzi do ponownego wzrostu poziomu cholesterolu w surowicy i ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych.

Dieta a poziom cholesterolu

Należy podkreślić, że niezależnie od przyjmowanych leków osoba z hipercholesterolemią powinna wprowadzić zmiany w sposobie żywienia, czyli tłuszcze zwierzęce zastąpić tłuszczami roślinnymi (oliwa z oliwek, oleje roślinne z wyjątkiem oleju palmowego i kokosowego), ograniczyć produkty zawierające cholesterol oraz zwiększyć spożycie warzyw i owoców. Dzięki zmianom w sposobie żywienia można obniżyć poziom cholesterolu w surowicy nawet o 20%. Systematyczne przyjmowanie leków (statyny, inhibitory PCSK9) pozwala obniżyć stężenie cholesterolu o około 50%. Obniżenie poziomu cholesterolu wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka zawału serca i udaru mózgu oraz wydłuża życie.

U kogo badać stężenie cholesterolu?

Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego badanie lipidogramu (stężenie cholesterolu całkowitego, LDL-C, HDL-C, trójglicerydy) powinno być wykonane u osób:

  • z rozpoznana chorobą sercowo-naczyniową
  • z cukrzycą
  • z nadciśnieniem tętniczym
  • palących papierosy
  • gdy BMI ≥ 30 kg/m² lub obwód talii u mężczyzn > 94 cm; a u kobiet > 80 cm
  • gdy w rodzinie występuje przedwczesna ChSN
  • z przewlekłą chorobą nerek
  • z rodzinna hipercholesterolemią i innymi zaburzeniami lipidowymi występującymi w rodzinie
  • u mężczyzn > 40 roku życia i kobiet > 50 roku życia – jeżeli lekarz zdecyduje.

W Polsce podwyższony poziom cholesterolu w surowicy ma około 61% populacji.

Bardzo duże zagrożenie chorobami sercowo-naczyniowymi dotyczy zwłaszcza osób z rodzinną hipercholesterolemią, u których poziom cholesterolu w surowicy przekracza wartość 310 mg/dl, bądź LDL-C powyżej 190 mg/dl.

Zaburzenie to jest dziedziczone i występuje z częstością 1 przypadek na 200 osób. Szacuje się, że w Polsce na rodzinną hipercholesterolemię cierpi około 150 tys. osób. Nieleczona hipercholesterolemia zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu oraz może skrócić życie o 20-30 lat.

Podsumowując, zgodnie z obecnym stanem naukowej wiedzy medycznej, podwyższony poziom cholesterolu w surowicy jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Obniżenie stężenia cholesterolu przynosi korzyści kliniczne, takie jak zmniejszenie ryzyka zawału serca i udaru mózgu. Podstawą postępowania obniżającego poziom cholesterolu jest zmiana stylu życia, w tym sposobu żywienia oraz leki.

Przyjmowanie leków obniżających cholesterol, w tym statyn, jest bezpieczne, jeżeli jest prowadzone pod kontrolą lekarza.

  • Przeczytaj również:
  • Orzechy zmniejszają ryzyko chorób układu krążenia
  • Znaczenie ryb w profilaktycen chorób sercowo – naczyniowych
  • Żywienie w kontroli zaburzeń lipidowych

Literatura

  1. Wytyczne ESC/EAS dotyczące leczenia zaburzeń lipidowych w 2016 roku. Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego (EAS) do spraw leczenia zaburzeń lipidowych. Kardiol. Pol., 2016, 74, 11: 1234-1318.
  2. Szymański F.M., Barylski M., Cybulska B., et. al.: Recommendation for the management of dyslipidemia in Poland – Third Declaration of Sopot. Interdisciplinary Expert Position Statement endorsed by the Polish Cardiac Society Working Group on Cardiovascular Pharmacotherapy. Cardiol. J., 2018, 25, 6, 655-665.
  3. Banaszak M., Jankowski P., Jóźwiak J. et. al.: PoLA/CFPiP/PCS Guidelines for the Management of Dyslipidaemias for Family Physicians 2016, Arch. Med. Sci., 2017, 13, 1, 1-45.
  4. Grundy S.M., Stone N.J., Bailey A.L., et. al.: 2018 Cholesterol Clinical Practice Guidelines. A Report of the American College of Cardiology/American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines Circulation, 2018, Nov 10.

Seja o primeiro a comentar

Faça um comentário

Seu e-mail não será publicado.


*