Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?

  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Co skrywa się za wysokim poziomem cholesterolu?
  • SPIS TREŚCI

█ Co to jest cholesterol i jakie ma funkcje?

Cholesterol zaliczany jest do klasy lipidów. To substancja, która bierze udział w budowaniu błony komórkowej. W przypadku roślin mówi się o tzw. fitosterolach. Cholesterol stanowi podstawowy element budulcowy do produkcji hormonów posiadających układ steroidowy jak np. hormony płciowe czy do syntezy witaminy D. Oprócz tego jest prekursorem kwasów żółciowych.

W organizmie za jego transport odpowiadają specjalne lipoproteiny (tłuszcz nie rozpuszcza się w wodzie!). W zależności od gęstości lipoprotein wyróżnia się ich kilka rodzajów: VLDL (lipoproteiny o bardzo małej gęstości), IDL (o średniej gęstości), LDL (o małej gęstości), HDL (o dużej gęstości).

Wysoki poziom cholesterolu poza HDL wiąże się z istotnym ryzykiem chorób naczyniowych, sercowych czy miażdżycy.

Wysoki HDL posiada działanie ochronne przez pozostałymi postaciami cholesterolu. Wysokie poziom innych lipoprotein LDL, VLDL świadczy o zaburzonej gospodarce tłuszczowej.

Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?

Co to jest cholesterol i jakie są jego funkcje?

█ Wysoki poziom cholesterolu (hipercholesterolemia) — definicja

Hipercholesterolemia oznacza wyższy poziom złego cholesterolu LDL powyżej 115 mg/dl (3 mmol/l) i TC powyżej 190 mg/dl (5 mmol/l). Jest ściśle związana z hiperlipidemią i hiperlipoproteinemią. Zbyt wysoki poziom LDL wiąże się z zaburzoną gospodarką lipidową. Ok. 20% tłuszczu w organizmie pochodzi z diety.

Zdolność syntezy cholesterolu mają hepatocyty. Jakie są przyczyny wysokiego poziomu cholesterolu? Podwyższone stężenie cholesterolu może wiązać się z podłożem genetycznym, prowadzonym trybem życia (z naciskiem na rodzaj diety, spożywane ilości tłuszczy trans i nasyconych).

Jest objawem dyslipidemii, czyli nieprawidłowości w metabolizmie tłuszczy.

W zależności od grupy pacjentów i ryzyka chorób sercowo-naczyniowych poziom cholesterolu nie powinien niekiedy nie przekraczać 100 mg/dl LDL, z kolei TC 175 mg/dl (dla chorych na ch. wieńcową lub cukrzycę). Podwyższone stężenie cholesterolu LDL dotyczy nawet 60% Polek i Polaków. Nic więc dziwnego, że leki na obniżenie cholesterolu są tak często wydawane w aptece.

█ Czym grozi wysoki cholesterol?

Konsekwencją nieleczonego wysokiego poziomu cholesterolu może być miażdżyca (stwardnienie tętnic), wraz z ich zwężeniem i ograniczonym przepływem krwi przez zajęte naczynia blaszką miażdżycową.

Całkowite ich zaczopowanie w obrębie mięśnia może wiązać się z ryzykiem zawału, a w przypadku naczyń mózgowych udar mózgu. Do tego zestawu doliczyć można inne choroby sercowo-naczyniowe jak podniesione ciśnienie tętnicze.

Oprócz tego złogi cholesterolu mogą być obecne w takich naczyniach jak tętnice kończyn dolnych.

Objawy hipercholesterolemii nie są takie oczywiste. Bardzo często o podwyższonym cholesterolu dowiadujemy się w momencie incydentów sercowo-naczyniowych czy zaburzeń. Oprócz tego objawy hipecholesterolemii mogą mieć postać drobnych zmian jak rąbek starszy rogówki, różnego rodzaju żółtaki powiek, guzowate czy ścięgien. Część z nich jest charakterystyczna dla hipercholesterolemii rodzinnej.

█ Rodzaje hipercholesterolemii

W zależności od rodzaju wymienia się hipercholesterolemię:

  • pierwotną (mono- i wielogenową), na która wpływ mają czynniki środowiskowe i podłoże genetyczne.
  • wtórną, która jest efektem innych chorób.

Co to jest hipercholesterolemia pierwotna (jedno- i wielogenowa)?

Hipercholesterolemia rodzinna (FH, familial hypercholesterolemia), to jedna z częstszych chorób monogenowych, która dziedziczona jest autosomalnie dominująco. W przypadku tej choroby występuje postać homozygotyczna i heterozygotyczna.

Z tą chorobą wiąże się również ryzyko wystąpienia zwiększonego poziomu trójglicerydów, rozwój miażdżycy i chorób niedokrwiennych serca. U mężczyzn dolegliwości te pojawiają się zwykle szybciej niż u kobiet.

Występuje tutaj wysoki poziom TC, czyli cholesterolu całkowitego.

Hipercholesterolemia rodzinna występuje, gdy stężenie cholesterolu LDL wynosi u dorosłego powyżej 190, a u dziecka powyżej 150

Inny rodzaj to rodzinny defekt apolipoproteiny B-100, który przejawia się upośledzonym wychwytem LDL przez wątrobę na skutek zmiany białka, które jest częścią LDL, który reaguje z receptorem dla LDL w hepatocytach.

Hipercholesterolemia wielogenowa, gdzie spotyka się różnorodne uwarunkowania genetyczne (tzw. polimorfizm), połączony z nieprawidłową dietą obfitą w nasycone kwasy tłuszczowe i cholesterol.

Hipercholesterolemia wtórna

Hipercholesterolemia wtórna może mieć różne podłoże.

Wśród chorób odpowiedzialnych za wysoki poziom cholesterolu wymienia się problemy z tarczycą— jej niedoczynność, zespół nerczycowy, choroby wątroby z cholestazą (zaburzenie odpływu żółci z wątroby do dwunastnicy), stosowanie niektórych leków (kortykosteroidy, tiazydowe leki moczopędne, progestageny, inhibitory proteazy), zespół Cushinga, nadmierne spożywanie alkoholu, jadłowstręt psychiczny (dochodzi w nim do skrajnego ograniczenia spożycia cholesterolu, ale wzmożonej produkcji endogennej postaci), żółtaczka cholestatyczna, zespół metaboliczny. Nie bez znaczenia jest palenie papierosów i występująca nadwaga/otyłość.

█ Jakie badania wykonuje się w związku z podejrzeniem wysokiego cholesterolu?

Najlepszą metodą sprawdzenia poziomu cholesterolu jest to lipidogram osocza, w którym oznacza się TC (cholesterol całkowity), LDL (zły cholesterol), HDL (dobry cholesterol), TG (trójglicerydy).

Badanie jak lipidogram jest uzupełnieniem w celach diagnostycznych takich chorób jak choroby sercowo-naczyniowe, blaszki miażdżycowe naczyń wieńcowych serca, cukrzyca, przewlekłe zaburzenia nerek, nadciśnienie tętnicze. Wykonuje się je z krwi żylnej, a na samo badanie należy udać się na czczo.

Należy pamiętać, że wieczór poprzedzający badanie nie powinien zakończyć się obfitą, sytą i wysokotłuszczową kolacją.

U pacjentów w jakim wieku zleca się wykonanie lipidogramu? Do grupy tej należą mężczyźni po 40. roku życia i kobiety po 50. roku życia lub które zakończyły menopauzę i występują dodatkowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Nie bez znaczenia u kobiet jest niski poziom estrogenów i znaczący wzrost cholesterolu. Takie obserwacje są dobrze udokumentowane.

Jego poziom może spaść u kobiet w wyniku działania egzogennych estrogenów (podawanych w ramach HTZ i menopauzy).

Co można odczytać z lipidogramu? Np. podwyższony poziom cholesterolu (hipercholesterolemia), trójglicerydów (hipertriglicerydamie) lub hiperlipidemia mieszana (2 poziomy lipidów są podniesione). Wartości poszczególnych frakcji wyrażone są jako mmol/l lub mg/dl.

W niektórych przypadkach można spróbować w pierwszej kolejności domowego testu na cholesterol. Jego wynik może przesądzić o decyzji zrobienia czy zlecenia lipidogramu. Jednak co warto podkreślić – nie zastępuje lipidogramu, ze względu na ograniczony zakres oznaczeń, który nie uwzględnia cholesterolu całkowitego, trójglicerydów. Wykonanie takiego testu nie zastępuje wizyty u lekarza!

Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?

Normy cholesterolu przy badaniu lipidogram, które określa poziom lipidów w osoczu

█ Co zrobić z wysokim cholesterolem? Jak obniżyć cholesterol?

Wysoki cholesterol należy obniżyć. Zmiany te obejmują tryb życia i dietę. Należy wliczyć tutaj ograniczenie w spożywaniu nasyconych tłuszczy (np. tłuszcze zwierzęce, palmowy).

Zamiast ich zaleca się wielonienasycone kwasy tłuszczowe jak np. tłuszcze roślinne. Dodatkowo omija się tłuszcze trans, które można spotkać w cukiernictwie (tzw.

tłuszcz cukierniczy), które zwiększają poziom LDL (zły cholesterol) obniżając HDL (dobry cholesterol).

Dla poziomu cholesterolu istotny jest również właściwy poziom cukru.

█ Dieta na wysoki/podwyższony cholesterol

Co trzeba wiedzieć o diecie przy wysokim cholesterolu? Jego dzienne spożycie nie powinno przekraczać 200 mg na dobę. Zalecane jest ograniczenie spożycia wędlin, wieprzowiny, tłuszczy zwierzęcych (np. nasyconych kwasów tłuszczowych).

Mięso wieprzowe można zamienić z wołowiną i chudym drobiem. Warto również pamiętać o ograniczeniu cukrów prostych na korzyść tych złożonych (np. produkty zbożowe).

Zwiększyć można spożycie NNKT (nienasyconych kwasów tłuszczowych), które znajdują się w rybach, orzechach, olejach roślinnych, awokado. Warto skorygować również dobór produktów białkowych z pełnotłustych na chude lub z mniejszą zawartością tłuszczu.

Na większą uwagę zasługuje błonnik, który znajduje się w roślinach strączkowych, warzywach, pełnym ziarnie. Tłuszcze pożądane do sterole roślinne

Błonnik ogranicza wchłanianie cholesterolu w jelitach.

█ Leki na receptę na wysoki cholesterol (hipercholesterolemię)

Wysokiego stężenia cholesterolu nie można pozbyć się z dnia na dzień (nawet z użyciem leków na receptę). Mimo wszystko pomocne na objawy hipercholesterolemii są:

  • statyny,
  • ezetymib,
  • żywice jonowymienne
  • inhibitory PCSK9.

Niektóre leki na cholesterol stosuje się w ramach monoterapii (przy hypercholesterolemii) lub terapii złożonej (np. przy hiperlipidemii mieszanej). Najczęściej spotykaną grupą są statyny wśród których wymienia się wielu przedstawicieli.

Statyny na cholesterol

Jak działają statyny? Pod względem biochemicznym to inhibitory enzymu jak reduktaza 3-hydroksy-3-metyloglutarylokoenzymu A (HMG-CoA). Enzym ten odpowiada za produkcję endogenne cholesterolu. Jego zablokowanie wiąże się z eliminacją krążącego LDL przez hepatocyty i receptory LDL. Dodatkowo przyspieszony jest metabolizm VLDL.

Dlaczego statyny cieszą się takim wzięciem? Mają wielokierunkowe działanie, które wykorzystuje się np. w miażdżycy (statyny stabilizują płytkę miażdżycową), dodatkowo oddziałują na śródbłonek naczyniowy, ograniczają stany zapalne w obrębie naczyń, ograniczają stres oksydacyjny. Statyny to często stosowane tabletki na cholesterol.

W wyniku zastosowania jakiej dawki obserwowany jest największy spadek LDL? Zwykle po zastosowaniu pierwszych dawek statyn, które obejmuje dawkę 20 mg n dobę. Podwójna dawka statyn nie wpływa wprost proporcjonalnie do siły ich działania. Statyny oddziałują również w sposób umiarkowany na TG i HDL.

Jaka jest rola w przyjmowaniu statyn? Ich dawkowanie wiąże się z profilaktyką chorób sercowo-naczyniowych, ograniczeniem incydentów wieńcowych np. u pacjentów z niedoczynnością tarczycy i cukrzycą.

Inne leki na cholesterol

Co zamiast statyn na cholesterol? Ezetymib to jeden z leków, które ograniczają wchłanianie cholesterolu i jego pochodnych z jelit (ma wpływ na ich wychwytywanie ze światła jelita).

Leia também:  Kiedy Pierwsze Objawy Covid Po Kontakcie Z Chorym?

Ezetymib wiąże się ze struktura jelita cienkiego jak rąbek szczoteczkowy i ogranicza absorpcję cholesterolu.

Nie wpływa na wchłanianie kwasów tłuszczowych, trójglicerydów, progesteronu, etynyloestradiolu lub rozpuszczalnych w tłuszczach witamin A i D.

Inhibitory PCSK9 to obecnie najskuteczniejsze leki hipolipemizujące, które mogą obniżyć wartość cholesterolu nawet o 60%! W połączeniu ze statynami i ezetymibem nawet do 85%. Wśród nich wymienia się 2óch przedstawicieli jak ewolokumab i alirokumab.

  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?

█ Co bez recepty na wysoki cholesterol?

Dostępnych jest kilka produktów, które mogą wspomóc gospodarkę lipidową organizmu. Są niekiedy dodatkiem przy podniesionym cholesterolu. To uzupełniający środek dla takich metod jak aktywność fizyczna czy dieta.

Siła ich działania jest mniejsza niż w przypadku statyn, ale działanie hipolipemiczne jest wystarczające przy początkowym podwyższonym poziomie cholesterolu.

Tabletki na cholesterol mogą zawierać takie składniki jak fitosterole, monakolina K (=lowastatyna), kwasy omega-3, których źródłem jest olej z wątroby dorsza, a także leki na bazie czosnku czy karczocha na cholesterol i wątrobę (np. Sylicynar).

Monakolina K, inaczej lowastatyna to związek pochodzenia organicznego, który jest produktem fermentacji grzyba z rodzaju Aspergillus. Pod względem leczniczym to tzw. prolek, który dopiero w organizmie ulega aktywacji do związku czynnego biologicznie (kwasu lowastatynowego).

Oprócz tego lowastatyna (podobnie jak inne statyny) wspiera śródbłonek naczyniowy, hamuje reakcje zapalne m.in. w obrębie blaszki miażdżycowej i stabilizuje ją. Naturalnym źródłem lowastatyny jest chociażby grzyb boczniak ostrygowaty. Inne źródło to fermentowany czerwony ryż.

Wśród suplementów diety zawierających monakolinę można wymienić chociażby Anticholesteran, Armolipid, Lipiforma, Profichol.

Innym nowym składnikiem jest bergamota i jej frakcja polifenoli BPF (Bergamot Polyphenolic Fraction), która można znaleźć w takich produktach jak Berimal, Berimal Forte. Roślina ta zawiera najwięcej polifenoli z grupy cytrusów.

Spore znaczenie przypisuje się drzewu oliwnemu, które zawiera związek hydroksytyrozol — naturalny antyoksydant, który chroni organizm przed wolnymi rodnikami i utlenieniem frakcji LDL, która może przyczyniać się do osiadania na ścianach naczyń krwionośnych.

  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?
  • Cholesterol a miażdżyca tętnic – jaki jest związek?

Oprócz tego znaczenie dla cholesterolu ma również ogórecznik, kozieradka, chrom, sterole roślinne (Sterolea), ostryż długi (Vicard). Warto wymienić również czosnek, który oprócz wsparcia odporności, działania przeciwbakteryjnego wspiera organizm w walce z wysokim cholesterolem i podwyższonymi trójglicerydami.

Niekiedy zaleca się jego stosowania w profilaktyce miażdżycy i pomocniczo w jej leczeniu (Alliomint). Oprócz tego znajdą się również suplementy diety jak Czosnek Forte Bezzapachowy firmy Naturell.

Znaczenie dla walki z podwyższonych cholesterolem ma również karczoch, którego znajdziemy w licznych suplementach diety (tabletki, sok, kapsułki), ale również w przypadku leków jak Cynarex.

Oprócz tego można spotkać również mix powyższych składników jak w przypadku suplementu diety Chole Pro firmy Walmark, który zawiera monakolinę K i omega-3, czy monakolinę i sterole (Cholester). Oprócz tego można spotkać herbatki ziołowe na cholesterol, które zawierają niektóre ze wspomnianych wyżej ziół jak karczoch, ostropest, mniszek lekarski (np. herbatka na cholesterol).

Hipercholesterolemia

Cholesterol to substancja z grupy lipidów, niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Cholesterol jest obecny w błonach komórek znajdujących się w całym naszym organizmie, łącznie z mózgiem i sercem.

  Cholesterol nie rozpuszcza się we krwi. Jest transportowany wraz z lipoproteinami, czyli cząsteczkami zbudowanymi z tłuszczów i białek.

Wyróżnia się dwa typy lipoprotein: LDL – lipoproteiny o małej gęstości i HDL – lipoproteiny o dużej gęstości. 

Cholesterol LDL bywa potocznie nazywany “złym cholesterolem”, ponieważ przyczynia się do powstawania blaszek miażdżycowych, które prowadzą do zwężenia tętnic.

Miażdżyca może prowadzić do zawału serca, udaru niedokrwiennego lub niedokrwienia kończyn. Cholesterol HDL jest uznawany za „dobry cholesterol”, ponieważ ułatwia usuwanie cholesterolu LDL.

Niski poziom HDL zwiększa ryzyko chorób serca.

Nasz organizm wykorzystuje cholesterol do produkcji hormonów, witaminy D i kwasów żółciowych, potrzebnych do trawienia tłuszczów. Wystarczy niewielka ilość cholesterolu, by sprostać tym potrzebom. Jeśli we krwi znajduje się zbyt dużo cholesterolu, jego nadmiar może odkładać się w ścianach różnych tętnic, łącznie z tętnicami wieńcowymi, tętnicami szyjnymi i tętnicami kończyn dolnych.

Złogi cholesterolu są elementem blaszek miażdżycowych, które zwężają i blokują tętnice, prowadząc do objawów niedokrwienia. Zablokowanie tętnic w obrębie kończyn dolnych prowadzi do tzw. chromania przestankowego (bólu podczas chodzenia). Zablokowanie tętnic szyjnych może być przyczyną udaru, a zatkanie tętnic wieńcowych może być przyczyną zawału serca.

Choroba wieńcowa jest spowodowana odkładaniem się cholesterolu w postaci blaszek miażdżycowych, tworzących się w ścianach tętnic zaopatrujących serce w tlen i składniki odżywcze.

Zwężenie tętnic wieńcowych prowadzi do bólu w klatce piersiowej (ból dławicowy), ponieważ serce nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu.

Blaszki miażdżycowe mogą ulec pęknięciu, prowadząc do powstania zakrzepu, który całkowicie zamknie światło naczynia, wywołując zawał serca. 

Poziomy cholesterolu we krwi różnią się wśród mieszkańców odmiennych państw. Ogólnie rzecz biorąc, osoby, które żyją w krajach, gdzie poziomy cholesterolu są niskie, np. w Japonii, mają jednocześnie niższe ryzyko zachorowania na choroby serca. 

W krajach, gdzie poziomy cholesterolu są bardzo wysokie, np. w Finlandii, występuje wysoki odsetek zachorowań na choroby serca.

Jednakże, niektóre populacje o zbliżonym poziomie cholesterolu we krwi różnią się pod względem zachorowalności na choroby serca, co sugeruje, że inne czynniki również wpływają na choroby układu krążenia.

Wysokie poziomy cholesterolu we krwi występują u osób w różnym wieku, pochodzących z różnych środowisk. 

2. Przyczyny hipercholesterolemii

Hipercholesterolemia może być spowodowana różnymi przyczynami, łącznie z czynnikami genetycznymi, dietą i stylem życia. W rzadszych przypadkach hipercholesterolemia jest skutkiem schorzeń wątroby, tarczycy lub nerek. Do głównych przyczyn hipercholesterolemii należą:

– Czynniki genetyczne: geny mogą wpływać na metabolizm cholesterolu frakcji LDL. Hipercholesterolemia rodzinna to dziedziczna forma hipercholesterolemii, która może prowadzić do chorób serca. – Nadwaga/otyłość: zbyt duża masa ciała może podwyższać poziom cholesterolu frakcji LDL. Zmniejszenie masy ciała może pomóc obniżyć cholesterol frakcji LDL i podwyższyć cholesterol frakcji HDL.

– Wiek i płeć: kobiety przed menopauzą zwykle mają niższy poziom cholesterolu całkowitego, niż mężczyźni w tym samym wieku. W wieku około 50 lat poziom cholesterolu całkowitego jest wyższy u kobiet niż u mężczyzn. – – Żeńskie hormony płciowe, estrogeny, podwyższają poziom cholesterolu frakcji HDL, dlatego kobiety generalnie mają wyższy poziom HDL niż mężczyźni.

Największa produkcja estrogenów ma miejsce w okresie rozrodczym, co może tłumaczyć, dlaczego kobiety w okresie przedmenopauzalnym są chronione przed rozwojem chorób serca.  – Spożywanie alkoholu: spożywanie umiarkowanych ilości alkoholu (1-2 drinki dziennie) podwyższa poziom cholesterolu HDL, ale nie obniża poziomu cholesterolu LDL.

Lekarze nie są do końca pewni, czy alkohol może obniżać ryzyko chorób serca. 

– Stres psychiczny: kilka badań naukowych wykazało, że długotrwały stres podwyższa poziom cholesterolu we krwi. Możliwe, że ma to związek z wpływem stresu na styl życia, np. niektóre osoby pod wpływem stresu objadają się tłustym jedzeniem. Z kolei nasycone kwasy tłuszczowe i cholesterol zawarty w jedzeniu przyczyniają się do podwyższenia poziomu cholesterolu we krwi. 

3. Zapobieganie hipercholesterolemii

W większości przypadków można utrzymywać niski poziom cholesterolu we krwi poprzez stosowanie zbilansowanej diety – tu może się przydać pomoc dietetyka. Dodatkowo zalecane jest wykonywanie regularnych ćwiczeń fizycznych i redukcję masy ciała. 

Zdrowa dieta Zdrowa dieta pomaga w zmniejszeniu masy ciała. Zmniejszenie masy ciała o zaledwie 5-6 kg wystarczy, by obniżyć poziom cholesterolu. 

Zalecenia jakościowe:

Ograniczenie spożywania nasyconych kwasów tłuszczowych oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych typu trans.

  Ograniczenie cholesterolu spożywanego w diecie Spożywanie produktów pełnoziarnistych Spożywanie dużych ilości owoców i warzyw, które pomagają w obniżeniu poziomu cholesterolu Spożywanie tłustych ryb (np.

łosoś, śledź) Spożywanie fitosteroli i stanoli, które są zawarte w orzechach, nasionach i olejach roślinnych

  • Spożywanie pokarmów bogatych w błonnik
  • Zalecenia ilościowe:
  • Warzywa: 3-5 porcji dziennie Owoce: 4-5 porcji dzinnie Odtłuszczone przetwory mleczne: 2-3 porcje dziennie Chude mięso, drób I owoce morza: 100-200 g dziennie Tłuszcze i oleje: 2-3 łyżki stołowe dziennie (tłuszcze zawierające kwasy tłuszczowe nienasycone, np. oliwa z oliwek) Orzechy, nasiona, rosliny strączkowe: 3-5 porcji tygodniowo
  • Cukier, słodycze: maksymalnie 5 porcji tygodniowo (im mniej, tym lepiej)

Redukcja masy ciała Nadwaga zwiększa ryzyko wysokiego poziomu cholesterolu oraz chorób serca. Obniżenie masy ciała pozwala zmniejszyć poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów oraz zwiększyć stężenie cholesterolu HDL. Optymalne jest zmniejszanie masy ciała o około 0,5-1 kg tygodniowo.

– Regularne ćwiczenia fizyczne

Regularny wysiłek fizyczny redukuje ryzyko zgonu z powodu chorób serca i pomaga w obniżeniu poziomu cholesterolu LDL. Wystarczy 30 minut wysiłku dziennie, 5 razy w tygodniu, by obniżyć masę ciała, zredukować poziom cholesterolu LDL i trój glicerydów oraz zwiększyć stężenie cholesterolu HDL. Przed rozpoczęciem programu ćwiczeń fizycznych należy skonsultować sie z lekarzem.

4. Objawy hipercholesterolemii

Hipercholesterolemia jest czynnikiem ryzyka innych chorób, ale sama w sobie generalnie nie wywołuje objawów. Może zostać wykryta przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi.

Leia também:  Jak Sprawdzic Leczenie Na Nfz?

Objawy hipercholesterolemii pojawiają się zwykle dopiero, gdy doprowadzi ona do rozwoju miażdżycy tętnic wieńcowych lub szyjnych.

Wówczas może pojawiać się ból w klatce piersiowej lub objawy zmniejszonego dopływu krwi do mózgu (przejściowe ataki niedokrwienne lub udar).

Około jedna na 500 osób dziedziczy chorobę zwaną hipercholesterolemią rodzinną, która może powodować bardzo wysokie poziomy cholesterolu we krwi (ponad 300mg/dl).

U osób z tym schorzeniem mogą powstawać guzki wypełnione złogami cholesterolu (tzw. kępki żółte lub żółtaki), umiejscowione nad ścięgnami (zwłaszcza nad ścięgnem Achillesa).

Cholesterol może również odkładać się w powiekach w postaci tzw. żółtaków powiek.

5. Diagnostyka hipercholesterolemii

Zaleca się, by wszystkie osoby w wieku 20 lat i więcej badały poziom cholesterolu we krwi co 4-6 lat. Badanie poziomu cholesterolu polega na pomiarze stężenia cholesterolu we frakcji HDL, LDL i trójglicerydów. Podczas badania pobierana jest niewielka próbka krwi z przedramienia. Następnie pobrana krew jest poddawana analizie w laboratorium.

Lekarz poinformuje Cię, czy powinieneś być na czczo przed badaniem krwi. Jeśli nie będziesz na czczo, wiarygodne będzie tylko badanie cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu HDL. Stężenie cholesterolu LDL i trójglicerydów może zmienić się w zależności od ostatnio spożywanego posiłku.

Wynik badania przedstawia stężenie cholesterolu w miligramach na decylitr (mg/dl).

Żeby dokładnie określić, w jakim stopniu poziom cholesterolu wpływa na Twoje ryzyko chorób serca, lekarz weźmie pod uwagę również inne czynniki ryzyka, takie jak wiek, obciążenie rodzinne, palenie tytoniu i nadciśnienie tętnicze. 

Pełny profil lipidów na czczo (lipidogram) zawiera następujące parametry:

Stężenie cholesterolu całkowitego Stężenie cholesterolu całkowitego jest obliczane przy użyciu następującego równania: HDL+LDL+20% stężenia trójglicerydów. Całkowite stężenie cholesterolu poniżej 180 mg/dl jest uznawane za optymalne. 

  1. Stężenie cholesterolu HDL
  2. Stężenie cholesterolu LDL
  3. Stężenie trójglicerydów
  4. Interpretacja wyników badań wygląda następująco:
  5. Cholesterol całkowity:
  6. 240 mg/dl – wysoki poziom
  7. Cholesterol HDL:
  8. Mężczyźni

Miażdżyca – jak rozpoznać objawy? Zapobieganie i sposoby leczenia

Miażdżyca to proces osadzania się na ściankach naczyń krwionośnych nadmiaru cząsteczek cholesterolu. Powstaje tzw. blaszka miażdżycowa, na skutek której światło naczyń robi się coraz węższe, a krew nie może swobodnie przepływać.

Dolegliwości zaczynają doskwierać w momencie, gdy przepustowość naczyń krwionośnych jest zwężona o ok. 50 proc.

Co istotne – pęknięcie blaszki miażdżycowej może prowadzić do zatoru w tętnicy i ostrego niedokrwienia narządu, który jest z nią połączony.

Objawy miażdżycy

Objawy miażdżycy można dostrzec po ok. 50. roku życia (ale coraz częściej u osób młodszych, dlatego miażdżyca jest nazywana chorobą cywilizacyjną). Wszystko zależy od tego, który z narządów pozostaje niedotleniony i ma problemy z prawidłowym funkcjonowaniem.

Rodzaje miażdżycy:

  • Miażdżyca tętnic szyjnych – jej objawami są zawroty głowy, dezorientacja oraz czasowe niedowłady.
  • Miażdżyca mózgu – objawy niedokrwienia mózgu to głównie problemy z widzeniem i utrzymaniem równowagi oraz czuciem, a także zmiany psychiczne.
  • Miażdżyca nóg – dochodzi do niej na skutek ograniczonego przepływu krwi w tętnicy udowej, co skutkuje niedokrwieniem kończyn. Objawia się to skurczami i bólami łydek, ud oraz stóp. Skóra staje się też zimna i blada, a ból ustępuje w trakcie odpoczynku i zwiększa się podczas ruchu. Ponadto mogą pojawić się owrzodzenia.
  • Miażdżyca tętnic jamy brzusznej – objawia bólami brzucha po spożytym posiłku.
  • Miażdżyca tętnic nerkowych – sygnałem alarmowym jest nadciśnienie oraz zła praca nerek (niewydolność).

Miażdżyca – przyczyny choroby

Na miażdżycę ma wpływ wiele czynników, które sprawiają, że na ściankach naczyń krwionośnych gromadzą się złogi. Czynniki, które prowadzą do rozwoju miażdżycy to:

  • predyspozycje genetyczne,
  • brak regularnej aktywności fizycznej,
  • nadwaga i otyłość,
  • uzależnienie od papierosów,
  • niewłaściwa dieta,
  • nadciśnienie,
  • cukrzyca,
  • podwyższony poziom cholesterolu LDL i obniżony poziom cholesterolu HDL,
  • wysoka homocysteina,
  • przewlekły stres,
  • przekroczenie 50. roku życia.

Jak zapobiegać miażdżycy?

Ze względu na swoją charakterystykę, miażdżyca przez wiele lat nie daje żadnych objawów. Dopiero zawał serca, udar lub inne schorzenie może być efektem rozwijającej się choroby.

W związku z tym w ramach profilaktyki powinniśmy przede wszystkim unikać przyczyn powstawania miażdżycy, między innymi nie dopuszczając do chorób przyzębia czy przedłużających się stanów zapalnych (np.

infekcji dróg oddechowych).

Zdrowa dieta zapobiegająca miażdżycy to kolejny ważny element profilaktyki. Nie oznacza to jednak, że musimy zdecydować się na drakońskie rozwiązania. Chodzi tu bardziej o zrównoważone żywienie.

W diecie nie może zabraknąć pięciu porcji warzyw, które zapewnią podaż witamin i minerałów, zdrowych tłuszczów (kwasów tłuszczowych nienasyconych) i błonnika pokarmowego.

Rezygnujemy z alkoholu i pokarmów wysokoprzetworzonych, które są pełne dodatkowych cukrów i tłuszczów trans. Do diety przeciw miażdżycy włączamy ryby oraz pieczywo pełnoziarniste.

Walka z miażdżycą to nie tylko zmiany w jadłospisie, ale również w stylu życia. Podstawą jest ograniczenie, a następnie wyeliminowanie palenia tytoniu. Ponadto niezwykle istotna jest aktywność fizyczna, szczególnie jeśli mamy genetyczne skłonności do miażdżycy.

Regularny ruch wpływa pozytywnie nie tylko na kondycję układu krwionośnego, ale i na nasze samopoczucie. Możemy również przeprowadzać badania krwi, które pomogą ocenić stan zdrowia. W przypadku miażdżycy ważnym wskaźnikiem jest lipidogram, czyli poziom dwóch frakcji cholesterolu (LDL i HDL) oraz trójglicerydów.

Jeśli dotyczy nas nadwaga, cukrzyca czy też nałogowo palimy papierosy, takie badanie warto wykonać nawet raz w roku.

Jak wygląda leczenie miażdżycy?

Podstawowym sposobem leczenia miażdżycy jest angioplastyka.

To zabieg polegający na rozszerzeniu tętnic zwężonych przez blaszki miażdżycowe – do właściwej tętnicy wprowadza się stent, który pozostaje w ciele na stałe.

Jeśli takie leczenie nie jest możliwe, lekarz prowadzący pacjenta może zdecydować o wykonaniu zabiegu chirurgicznego, np. poprzez wszczepienie by-passów.

Autor artykułu:mgr farm. Mariusz Kamiński

Miażdżyca. Co ją powoduje i jak się objawia?

Miażdżyca to podstępna, rozwijająca się latami, choroba naczyń krwionośnych. Jest spowodowana przez odkładanie się blaszek lipidowych na ścianach tętnic, co stopniowo ogranicza przepływ krwi. Początkowo rozwija się bezobjawowo, z czasem pojawiają się pierwsze niespecyficzne symptomy, np.: szybkie męczenie się, ból nóg i trudności z koncentracją. Nieleczona miażdżyca może mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Co powoduje tę chorobę? Jak ją leczyć?

Tętnice doprowadzają z krwią tlen i składniki odżywcze do wszystkich komórek organizmu. Przypominają gładkie elastyczne rurki, którymi krew swobodnie dociera do każdego zakamarka naszego ciała. Z wiekiem ich struktura zmienia się.

Już około 20-ego roku życia zaczynają stopniowo twardnieć, a na ich ściankach odkładają się lipidy, cząsteczki białka i sole wapienne. Proces ten zachodzi przez wiele lat, a skutkuje stopniowym ograniczeniem światła naczynia, przez które przepływa krew.

Jeśli dojdzie do jego całkowitego zablokowania, może dojść do zawału serca lub udaru mózgu. 

Miażdżyca (arterioskleroza) to choroba przewlekła. Najczęściej obejmuje średnie i duże tętnice, które doprowadzają krew do różnych obszarów ciała. W zależności od lokalizacji zmian miażdżycowych, objawy pojawiają się w różnych częściach ciała: np. miażdżyca tętnic szyjnych, miażdżyca nóg czy tętnic nerkowych.

Skąd się biorą blaszki miażdżycowe?

Jednym ze składników krążącym w krwi jest cholesterol. To niewielkie cząsteczki lipidów, które są niezbędne w wielu procesach metabolicznych lub przenoszą inne substancje w organizmie.

Cholesterol występuje w dwóch odmianach – jako cząsteczki o niskiej gęstości (LDL – tzw. „zły” cholesterol) oraz o wysokiej gęstości (HDL – tzw. „dobry” cholesterol).

To związki o charakterze tłuszczowym, które są potrzebne w organizmie w procesach trawienia, do produkcji niektórych hormonów oraz do wchłaniania witaminy D. 

Cholesterol jest częściowo produkowany w wątrobie, jednak zdecydowanie w większej ilości jest dostarczany z pożywieniem.

Gdy w krwi jest za wysoki poziom cholesterolu, zaczyna się on odkładać na ściankach tętnic w formie blaszek miażdżycowych.

Te złogi lipidowe mogą „przyklejać się” do każdej tętnicy, najczęściej jednak pojawiają się w tętnicach dostarczających krew do mózgu, w naczyniach wieńcowych oraz w tętnicach kończyn dolnych.

Cholesterol w określonych ilościach jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jednak gdy jest go za dużo, wówczas istnieje większe ryzyko gromadzenia się go w tętnicach. Jakie jeszcze czynniki wpływają na tworzenie się i odkładanie się go na ściankach tętnic? Mówiąc najprościej – wszystkie, które sprzyjają nadmiernemu stężeniu lipidów we krwi, m.in.:

  • niewłaściwa dieta
  • otyłość i nadwaga
  • cukrzyca
  • stres
  • brak aktywności fizycznej.

Czy miażdżyca jest dziedziczna? Sama choroba nie jest przekazywana w genach, jednak podwyższona skłonność do odkładania się złogów lipidowych już tak.

W rodzinach, w których dorośli i starsze osoby zmagają się z miażdżycą, u dzieci szybciej pojawiają się zmiany miażdżycowe. Jest to związane z rodzinnym występowaniem podwyższonego stężenia cholesterolu LDL (tzw. „złego”).

Wpływ na to mają także czynniki środowiskowe, czyli stosowana w rodzinach dieta.

Objawy miażdżycy. Jak i kiedy pojawiają się pierwsze symptomy tej choroby?

Badania pokazują, że odkładanie się złogów na ściankach naczyń krwionośnych zaczyna się już w wieku parunastu lat. Z wiekiem także stopniowo sztywnieją ścianki tętnic. Przez wiele lat choroba rozwija się praktycznie bezobjawowo. 

Leia também:  Kiedy Covid Daje Najgorsze Objawy?

Pierwsze objawy miażdżycy najczęściej pojawiają się u osób w wieku około 50 lat. Zbiega się to z momentem, kiedy odkładające się blaszki powodują zwężenie tętnic przynajmniej o połowę. Pacjenci zaczynają u siebie zauważać takie objawy jak: większa męczliwość, bóle w nogach (jeśli są to objawy miażdżycy nóg), trudności z koncentracją i skupieniem, trudniejsze zapamiętywanie. 

Miażdżyca to choroba o wielu twarzach. W zależności od lokalizacji gromadzących się złogów cholesterolowych, różne mogą być jej objawy, np.:

  • miażdżyca nerek – nadciśnienie, niewydolność układu moczowego
  • miażdżyca kończyn dolnych – ból w obrębie stóp, łydek i ud; skurcze łydek, uczucie zimna i blada skóra na nogach, czasami owrzodzenia
  • miażdżyca mózgu – zaburzenia czucia i widzenia, trudności z utrzymaniem równowagi, niedowłady
  • miażdżyca jelit – bóle w obrębie jamy brzusznej
  • miażdżyca tętnic szyjnych – dezorientacja, bóle i zawroty głowy, niedowłady.

Skutki zdrowotne rozwijającej się miażdżycy

Miażdżyca może rozwijać się w różnych narządach, a w zależności od lokalizacji – daje różne objawy. W większości przypadków ma jednak charakter uogólniony i rozwija się jednocześnie w tętnicach w różnych częściach ciała.

Skutki zdrowotne zwężających się naczyń krwionośnych najbardziej dotkliwe są wtedy, gdy proces miażdżycowy postępuje w tętnicach mózgowych, wieńcowych, nerkowych i w tych doprowadzających krew do przewodu pokarmowego i kończyn dolnych.

Ograniczenie przepływu krwi w tętnicach szyjnych i mózgowych skutkuje zawrotami głowy, trudnościami z zapamiętywaniem, omdleniami, zaburzeniami widzenia i kłopotami z koncentracją. Czasami dochodzi do całkowitego zablokowania przepływu, co prowadzi do udaru mózgu, który jest stanem poważnego zagrożenia zdrowia i życia.

Miażdżyca tętnic wieńcowych ma poważne konsekwencje dla całego układu krążenia.

Słabszy przepływ oznacza gorsze dotlenienie mięśnia sercowego, co w przypadku przewlekłego niedokrwienia objawia się w postaci bólu w klatce piersiowej podczas wysiłku.

Gdy dojdzie do zamknięcia przepływu, wówczas do konkretnego fragmentu serca nie jest dostarczany tlen i składniki odżywcze, co skutkuje jego martwicą, czyli zawałem serca.

Zwężenie tętnic nerkowych prowadzi wraz z rozwojem choroby do niewydolności nerek oraz pojawienia się nadciśnienia tętniczego. 

Jak wygląda miażdżyca nóg? W początkowej fazie objawia się bólem mięśni nóg, który znika po krótkim odpoczynku. Wraz z postępem choroby ból staje się przewlekły, a tam gdzie proces miażdżycowy jest bardzo rozwinięty, może rozwinąć się miażdżyca.

Na nogach powstają trudno gojące się owrzodzenia, kończyna staje się blada i ochłodzona. Gdy dojdzie do całkowitego zamknięcia tętnic, nagłego zasinienia, braku tętna i oziębienia w tym miejscu, wówczas mamy do czynienia z ostrym niedokrwieniem kończyny.

Taki stan wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej. 

Leczenie i radzenie sobie z chorobą

Jak długo można żyć z miażdżycą? To zależy od stopnia zaawansowania choroby i lokalizacji złogów.

Zmiana diety i trybu życia może znacznie opóźnić rozwój choroby, by zmniejszyć ryzyko rozwoju objawów oraz wystąpienia tak poważnych dla zdrowia i życia skutków jak: udar mózgu, choroba niedokrwienna serca czy niedokrwienie kończyn dolnych. W początkowych etapach choroby stosuje się w niektórych przypadkach leki na miażdżycę.

Leczenie chirurgiczne miażdżycy. Zwężona naczynia krwionośne można leczyć poprzez ich chirurgiczne poszerzanie. Podczas tego samego zabiegu do tętnicy wszczepia się zwykle także specjalne wewnętrzne rusztowanie (tzw.

stent), który ma wzmacniać strukturę naczynia i usprawniać przepływ krwi. Przy bardziej zaawansowanych zmianach leczenie chirurgiczne polega na usuwaniu blaszek miażdżycowych lub utworzeniu tzw. pomostów naczyniowych (tzw.

by-passów), które omijają zwężone odcinki tętnic. 

Zapobieganie miażdżycy

Przeciwdziałanie rozwojowi miażdżycy polega na spowolnieniu procesu odkładania się blaszek miażdżycowych w układzie krążenia. W jaki sposób możemy zapobiec miażdżycy? Na jakie czynniki mamy wpływ?

  • Zmiana nawyków żywieniowych. Warto ograniczyć ilość pokarmów o wysokiej zawartości tłuszczów, szczególnie zwierzęcych. Do jadłospisu należy wprowadzić zdrowe tłuszcze roślinne. Dieta powinna być różnorodna, bogata w produkty zbożowe, owoce i warzywa. Dobrym przykładem diety przeciwmiażdżycowej jest kuchnia śródziemnomorska bogata w zdrowe oleje, warzywa i lekkostrawne posiłki. W dużym stopniu miażdżycy dietą można zapobiec, także poprzez utrzymywanie prawidłowej masy ciała.
  • Zwiększenie aktywności fizycznej. Ma dwojakie korzystne działanie. Z jednej strony usprawnia przepływ krwi, która szybciej krążąc dotlenia i odżywia komórki. A z drugiej strony – regularna aktywność pomaga utrzymać dobrą kondycję organizmu i prawidłową masę. 
  • Rzucenie palenia. Ten nawyk ma negatywny wpływ na kondycję naczyń. Zaprzestanie palenia tytoniu może przyczyniać się do spowolnienia procesu miażdżycowego.

Zioła na cholesterol, domowe sposoby na miażdżycę

Wysoki poziom cholesterolu niezmiennie uznawany jest za jedną z ważniejszych przyczyn rozwoju miażdżycy tętnic, najczęstszej choroby sercowo-naczyniowej. Czym obniżyć cholesterol? Jakie zioła na miażdżycę?

Miażdżyca tętnic to powoli postępująca choroba, w której dochodzi do gromadzenia blaszek miażdżycowych w błonie tętnic, co prowadzi do zwapnienia ścian naczyń krwionośnych oraz zmniejszenia ich elastyczności. Ponadto zmniejsza się światło tętnic, prowadząc do utrudnienia przepływu krwi przez naczynia, a w konsekwencji do rozwoju m.in. choroby wieńcowej, niedokrwienia mózgu, czy powstania tętniaka aorty.

Ograniczenie spożywania produktów bogatych w tłuszcze nasycone (np. smalec, tłuste kiełbasy) może spowolnić rozwój miażdżycy. Ponadto w regulacji poziomu cholesterolu pomocne są równie zioła.

Na wysoki cholesterol: dary natury!

Zmiana stylu życia i diety to jedne z narzędzi w walce z wysokim poziomem cholesterolu, jednak dodatkowego wsparcia możemy szukać również w surowcach roślinnych, które bogate są w związki, które normalizują metabolizm lipidów i cholesterolu w naszym organizmie.

Czosnek – wpływa korzystnie na poziom cholesterolu

Czosnek pospolity (Allium sativum), ta powszechnie znana przyprawa znana jest od wieków ze swoich prozdrowotnych właściwości.

Świeży czosnek oprócz zawartości wody, węglowodanów, białek i błonnika, bogaty jest również w gamma-glutamylocysteinę, związek o właściwościach przeciwzapalnych i antybakteryjnych.

Ponadto zawiera również allinę, allicynę oraz pochodne diallylu, ditiiny i ajoenów, czyli związki, które wykazują działanie detoksykujące i przeciwzapalne.

Spożywanie ząbków czosnku nie tylko korzystnie wpływa na poziom cholesterolu, ale również odbija się pozytywnie na działaniu układu sercowo-naczyniowego, oddechowego, moczowo-płciowego, trawiennego oraz krwiotwórczego.

Len zwyczajny (Linum usitatissimum) zawiera szereg związków o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym m.in. związki fenolowe, karotenoidy, antocyjanny, flawonoidy, a także niezbędną witaminę E, witaminę C oraz błonnik. Ponadto len jest dobrym źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny Omega-3 i Omega-6.

Spożywanie lnu czy to w postaci oleju zimnotłoczonego, czy też nasion wywiera korzystne efekty w zmniejszeniu hipercholesterolemii (zbyt wysokiego poziomu cholesterolu) i poziomu „złego cholesterolu” LDL, co jest niezbędne by zahamować rozwój miażdżycy i związanych z nią chorób układu sercowo-naczyniowego.

Czerwony ryż: ekstrakt z czerwonego ryżu hamuje syntezę cholesterolu

Ekstrakt z fermentowanego czerwonego ryżu pozyskiwany przy użyciu pleśni z gatunku Monascus purpureus zawiera tzw. „naturalną statynę” – monakolinę K, która hamuje syntezę cholesterolu w organizmie.

Czytaj też: Koronarografia – co to jest. Jak się przygotować do koronarografii

Fermentowany czerwony ryż jest jednym z ważniejszych leków stosowanych tradycyjnie w medycynie chińskiej. Ponadto badania wykazały, że stosowanie monakoliny K obarczone jest mniejszym ryzykiem występowania zaburzeń mięśni, w tym ich uszkodzeń, a więc  jednych z najczęstszych działań niepożądanych występujących po stosowaniu statyn.

Ostropest plamisty – reguluje poziom cholesterolu całkowitego i trójglicerydów

Ostropest plamisty (Silybum marianum) zawiera sylimarynę, związek o działaniu przeciwzapalnym, antyoksydacyjnym oraz detoksykującym, który korzystnie wpływa na działania komórek wątrobowych.

Ponadto ostropest regularnie stosowany wspomaga organizm w usuwaniu toksyn i trucizn oraz wzmaga wydzielanie kwasów żółciowych, co poprawia trawienie pokarmów oraz pracę jelit.

Izoflawony zawarte w tej roślinie regulują poziom cholesterolu całkowitego oraz korzystnie wpływają na poziom LDL i trójglicerydów.

Czytaj więcej: Ostropest plamisty (łac. Silybum marianum)

Czarnuszka siewna – zwiększa „dobry cholesterol”

Czarnuszka siewna (Nigella sativa) podobnie jak czosnek już w starożytności znalazła zastosowanie w lecznictwie. Jej nasiona bogate są w tłuszcze roślinne, w tym niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny Omega-3 i Omega-6 oraz w sterole roślinne (fitosterole), głównie beta-sitosterol, stigmasterol i kampesterol, które korzystnie wpływają na poziom cholesterolu

Ponadto stosowanie czarnuszki zapobiega procesowi utleniania frakcji LDL, który odpowiada za powstawanie ognisk miażdżycowych oraz zwiększa poziom „dobrego cholesterolu” HDL, co przyczynia się do zmniejszenia rozwoju stwardnienia tętnic

Miażdżyca i cholesterol – lepiej zapobiegać niż leczyć

Miażdżyca jest chorobą, która rozwija się przez długi okres, jednak nasz styl życia może w znaczny sposób opóźnić występowanie powikłań klinicznych. Oprócz stosowania zdrowej i zbilansowanej diety oraz ziół warto zmienić swój styl życia na bardziej aktywny.

Ćwiczenia poprawią kondycję fizyczną oraz korzystnie wpłyną na ciśnienie tętnicze krwi oraz utrzymanie prawidłowej wagi ciała. Kolejnym dobrym rozwiązaniem jest wykluczenie dwóch głównych czynników zwiększających ryzyko rozwoju miażdżycy – palenie papierosów i nadużywanie alkoholu. Wystarczy rzucić palenie oraz ograniczyć spożycie alkoholu, by poprawić swoje rokowania.  

Seja o primeiro a comentar

Faça um comentário

Seu e-mail não será publicado.


*